Tranh & Ảnh nghệ thuật
Giá sách Cửa Việt
Liên kết Website
Thống kê
Bài đăng : 10058
Người online: 44
Truy cập trong ngày: 84
Lượt truy cập
Giới thiệu Tạp chí số mới
Số 278 (11 - 2017)
Thông tin Tòa soạn
Tổng biên tập

Thùy Liên

Thư ký Tòa soạn

Hoàng Công Danh

Trưởng ban Trị sự

Thanh Thọ

Ban biên tập

Lê Thi

Cẩm Nhung




Vai trò của gia đình, dòng họ và làng xã đối với giáo dục, khoa cử ở Quảng Trị dưới triều Nguyễn
 Lê Thành Luân

Tinh thần hiếu học là nét độc đáo của dân tộc Việt Nam nói chung và của mỗi gia tộc, làng xã nói riêng. Người trong một gia tộc và làng xã thường có chung một niềm tự hào, niềm vinh dự về gia tộc và làng xã của mình. Quảng Trị là vùng đất ít được ưu đãi của tự nhiên và thường xuyên bị đe dọa bởi thiên tai nên đã hun đúc cho người Quảng Trị một lối sống quen chịu đựng, luôn tìm cách vượt qua khó khăn để vươn lên. Điều vô cùng quý báu và đáng trân trọng chính là con đường vượt qua nhọc nhằn với lòng khát vọng khổ học thành tài của con người Quảng Trị. Để đạt được thành quả đó, chính những gia đình, dòng họ và làng xã là nguồn cổ vũ và động viên không hề nhỏ cả về vật chất lẫn tinh thần.

Làng xã Việt Nam vốn có những đóng góp hết sức to lớn trong tiến trình lịch sử của đất nước nhất là trên lĩnh vực giáo dục và thi cử. Ở Quảng Trị, với những chính sách khuyến học và khuyến tài đã hình thành nên nhiều làng xã có truyền thống khoa bảng Nho học dưới triều Nguyễn, trong đó có thể kể đến các làng có truyền thống đỗ đạt như làng Bích Khê huyện Đăng Xương (nay thuộc huyện Triệu Phong), ngôi làng có bề dày truyền thống khoa cử, mảnh đất được xem là “Địa linh - nhân kiệt”; làng Bích La huyện Đăng Xương (nay thuộc huyện Triệu Phong) là vùng đất nổi tiếng với tên gọi “Lò sinh quan, nôi sinh sĩ tử”; làng Câu Nhi huyện Hải Lăng nổi tiếng với tiến sĩ khai khoa của Đàng Trong là Bùi Dục Tài, người “sớm nêu sĩ vọng, đột phá khai khoa” và nhiều làng có truyền thống khoa cử như làng An Cư, Đại Hòa huyện Đăng Xương; An Thơ, Mỹ Chánh thuộc huyện Hải Lăng; làng Xuân Mỵ huyện Minh Linh (nay thuộc huyện Gio Linh), hay những ngôi làng nổi tiếng xưa nay với nhiều vị quan như nhân dân Hải Lăng có câu: “Ruộng Cu Hoan, quan Cổ Lũy”

Cùng với các làng xã, Quảng Trị dưới triều Nguyễn đã hình thành nên nhiều dòng họ có truyền thống giáo dục và khoa bảng Nho học. Trong đó, tiêu biểu có họ Hoàng ở Bích Khê (Triệu Long, Triệu Phong). Ngay từ đời 13 trở đi, dòng họ nổi tiếng với nhiều đời thi cử đỗ đạt thành tài,“hiếm thấy có gia đình nào khoa danh rực rỡ như vậy, cũng có thể nói là một nhà “long phụng tề phi”. Dòng họ Lê Cảnh làng Bích La (nay thuộc làng Bích La Đông, Triệu Đông, Triệu Phong) là dòng họ có truyền thống đỗ đạt cao, điển hình là Thượng thư Lê Đăng Trinh được vua Duy Tân ca ngợi là “Ngũ triều danh túc, nhất đại biểu nghi” (Năm triều nức tiếng, một tấm gương sáng cho đời). Dòng họ Nguyễn Đức ở An Thư (An Thơ) xã Hải Hòa, Hải Lăng là dòng họ có truyền thống khoa bảng, nghiệp quan từ lâu, có những đóng góp nhất định dưới thời nhà Nguyễn và nhiều dòng họ có truyền thống khoa bảng như dòng họ Nguyễn Hữu ở Đại Hòa (Triệu Đại, Triệu Phong); dòng họ Nguyễn Văn, Nguyễn Hữu ở An Cư (Triệu Phước, Triệu Phong) nổi tiếng với truyền thống khoa cử dưới triều Nguyễn, tiêu biểu có Nguyễn Văn Tường, người có đóng góp không nhỏ dưới triều Nguyễn; dòng họ Nguyễn Văn ở Mỹ Chánh (nay thuộc xã Hải Chánh, Hải Lăng); dòng họ Lê làng Xuân Thành (Gio Linh).

Bên cạnh đó còn có nhiều gia đình có truyền thống đỗ đạt cao. Tiêu biểu có gia đình Nguyễn Tăng Doãn làng Câu Nhi (Hải Tân, Hải Lăng), gia đình Nguyễn Trừng làng Diên Khánh (Hải Lăng), gia đình Cử nhân Phan Đắc Kiệm làng Giáo Liêm (Triệu Phong), gia đình Lê Trọng Huyên làng Nại Cửu (Triệu Phong) và nhiều gia đình, dòng họ có truyền thống khoa bảng khác.

Những gia tộc, làng xã có truyền thống đỗ đạt đóng vai trò quan trọng trong tiến trình phát triển của lịch sử quê hương Quảng Trị dưới triều Nguyễn, nhất là trên lĩnh vực giáo dục và khoa bảng. Chính sự thành đạt của các vị đại khoa, ngoài niềm say mê và ý chí phấn đấu của bản thân, còn có sự hỗ trợ, khuyến khích của làng xã, sự quan tâm của dòng họ về giáo dục và khoa cử.

Đối với làng xã, không chỉ động viên về mặt tinh thần, làng xã còn khuyến khích con cháu học hành và có trọng thưởng đối với những người đỗ đạt cao. Điều này đã được phản ánh rất rõ qua nội dung các hương ước, khoán ước được xây dựng sớm ở Quảng Trị. Nhiều làng đã quy ước cụ thể về các điều khoản để khuyến khích người dạy, người học. Học trò nghèo chăm học được làng trợ cấp, đi thi được cấp tiền, gạo làm lệ phí nhằm giúp con em chú tâm vào đèn sách và ứng thi thành đạt. Hay những ai khai khoa Tiến sĩ, bản xã làm lễ tạ tam sinh (lợn, trâu, dê) và được mừng tiền.

Nhiều làng tự mở trường, thuê thầy về dạy học. Ở làng Bích La Đông đã sử dụng Đình làng nhằm phục vụ cho việc dạy học, thuê thầy dạy cho con cháu. Tại làng Câu Nhi cũng đã có những chính sách khuyến khích việc học. Làng cho dựng miếu thờ Bùi Dục Tài. Việc dựng miếu thờ ông “ngoài mục đích thờ phụng Tiến sĩ khai khoa còn có ý nghĩa giáo dục con cháu noi gương, chăm lo học tập”.

Chính sách khuyến học, khuyến tài của làng xã được thể hiện rõ nét trong việc xây dựng Văn Thánh, Văn Từ. Tiêu biểu như ở huyện Địa Linh cho xây dựng Văn Thánh ở An Đôn (nay thuộc làng An Đôn, Cam An, Cam Lộ), các làng xã cũng cho dựng Văn Từ như làng Câu Nhi (Hải Tân), làng Hưng Nhơn (Hải Hòa) thuộc huyện Hải Lăng... Việc làng xã cho xây dựng Văn Thánh, Văn Từ thờ Khổng Tử và miếu thờ các vị Tiến sĩ trong làng thể hiện sự quan tâm, khuyến khích của làng trong việc giáo dục, khuyên răn con cháu chăm chỉ học hành.

Bên cạnh làng xã, các dòng họ cũng đóng vai trò quan trọng đối với giáo dục và khoa cử. Không nằm ngoài mục đích khuyến khích việc học hành, thi cử của con cháu, các dòng họ ở Quảng Trị dưới thời Nguyễn đã có những chính sách cụ thể từ vật chất đến tinh thần.

Về động viên tinh thần: Nhiều dòng họ đã đặt ra tông quy, gia huấn hoặc câu đối ghi vào gia phả, khắc lên từ đường của dòng họ để động viên con em học hành, thi cử. Tại từ đường hơn 184 năm của dòng họ Nguyễn Đức làng An Thơ hiện nay, còn lưu giữ một số tài liệu, thư tịch có giá trị như bản gia phả dòng họ được làm từ năm Cảnh Hưng thứ 2 (1741), đặc biệt là 15 bản khắc gỗ gắn trong nhà thờ ghi lại 15 bài thơ bằng chữ Hán có nội dung dạy bảo con cháu về việc đối nhân xử thế và khuyên dạy con cháu theo học điều nhân nghĩa. Dưới triều Nguyễn, truyền thống đó đã được dòng họ phát huy, có nhiều người đỗ đạt cao, trong đó tiêu biểu có Thượng thư Bộ Hộ Nguyễn Đức Hoạt, dòng họ nổi tiếng với hai vị Tiến sĩ là Nguyễn Đức Hoan và Nguyễn Đức Tư.

Một số dòng họ còn cho xây dựng bia Tiến sĩ trong khuôn viên nhà thờ gọi là “Bách danh đài” để ghi tên những người có thành tích nổi bật trong học hành khoa bảng, làm rạng danh dòng họ, quê hương. Điển hình như họ Hoàng làng Bích Khê dựng bia Tiến sĩ khoa thi năm Kỷ Sửu (1889), khoa thi Hoàng Hữu Bính là người đỗ đầu.

Về động viên vật chất: Những chính sách khuyến học của dòng họ thể hiện rõ nét trong việc mời thầy dạy học, chăm lo ăn học, sách vở cho con cháu. Gia phả họ Hoàng Bích Khê đã ca ngợi tấm lòng của bà Lê Thị Hơn, bà Đỗ Thị Thừa với người trong gia đình, dòng họ.

Tại làng Câu Nhi (Hải Lăng), dòng họ Nguyễn Tăng luôn nhắc nhở công lao của bà chị dâu ông Nguyễn Tăng Doãn, Thượng thư Bộ Lại dưới triều Nguyễn, người đã có công lao rất lớn trong việc nuôi dạy ông Nguyễn Tăng Doãn ăn học.

Đặc biệt trong những gia đình, dòng họ có người đỗ đạt làm quan có điều kiện hơn để giúp đỡ con cháu. Theo gia phả họ Hoàng ở làng Bích Khê: “Hoàng Hữu Bính, mồ côi cha năm lên 7. Việc học hành do anh cả Hiệp biện Đại học sĩ Hoàng Hữu Xứng tận tình dìu dắt”. Với tinh thần đó, họ Hoàng đã trở thành dòng họ có truyền thống khoa bảng nổi tiếng không chỉ ở làng Bích Khê mà khắp nơi đều biết đến.

Về vai trò của dòng họ, gia đình: Dòng họ Lê Cảnh ở Bích La đặt ra những tông quy về chăm lo đèn sách cho con cháu, từ đó hình thành trong dòng họ một phong trào noi gương lẫn nhau học tập.

Gia phả họ Hoàng ở Bích Khê ghi lại: “Hoàng Hữu Tư, đời thứ 11, vốn thông Nho học, là người đầu tiên của dòng tộc có kiến thức sâu rộng, đã ra sức dạy dỗ con cháu tiến thân theo con đường chữ nghĩa Thánh hiền, từ đó mở ra cánh cửa vinh quang khoa bảng của dòng họ với các học vị Tiến sĩ, Phó bảng, Cử nhân, Tú tài đến các đời 13, 14, 15 mà Quốc triều Hương khoa lục ghi nhận: chú bác, cha con, anh em cùng thi đậu”.

Cùng với dòng họ, gia đình có vai trò quan trọng trong việc nuôi dạy con em. Nhiều gia đình ở Quảng Trị đã tự đứng ra mở lớp dạy học, thuê thầy về dạy hay mở lớp trực tiếp dạy con em mình. Người biết chữ thì trực tiếp dạy lấy, hoặc mời thầy trong và ngoài làng về dạy. Như cụ thân sinh của Phó bảng Lê Đình Dao ở Bồ Bản - Triệu Phong “là người thông minh, hay chữ, ông đã mở lớp dạy học cho con cháu”.

Bên cạnh những truyền thống hiếu học của gia tộc, dòng họ, mặt tâm linh hướng về tiên tổ cũng được các gia đình, dòng họ rất quan tâm. Thuở nhỏ, lúc đầu đến trường được cha mẹ dẫn đến Văn Thánh, Văn Từ của làng để dâng lễ cầu khấn. Khi lớn lên đi dự thi, gia đình thường làm mâm cỗ dâng lên tổ tiên, gia đình nào không có điều kiện cũng thắp ba nén nhang cầu khấn cho con thuận buồm xuôi gió lên kinh dự thi.

Có thể khẳng định rằng, trải qua quá trình lịch sử thăng trầm dưới các chế độ phong kiến hà khắc, nhưng nền giáo dục, khoa cử đã vượt qua khó khăn, gian khổ và để lại cho hậu thế một tài sản to lớn đó là truyền thống hiếu học, khuyến học và khuyến tài của nhân dân Quảng Trị.

Qua nghiên cứu có thể rút ra một số vấn đề về chính sách phát triển giáo dục và khoa bảng của gia tộc, dòng họ và làng xã Quảng Trị dưới triều Nguyễn như sau:

Gia tộc và làng xã Quảng Trị dưới triều Nguyễn đã có nhiều chính sách nhằm mục đích khuyến học, khuyến tài. Những chính sách đó tuy chủ yếu là động viên về mặt tinh thần nhưng đã tác động không nhỏ đến tư tưởng của các Nho sinh, làm dấy lên phong trào học hành, thi cử rộng khắp Quảng Trị dưới triều Nguyễn. Khi học, khi thi được cả cộng đồng khích lệ, giúp đỡ, khi thành đạt thì được cả gia tộc, làng xã hân hoan đón rước, khi mất thì được chăm lo hậu sự, thờ cúng thành kính.

Chính sách khuyến học ở Quảng Trị dưới triều Nguyễn có sự kết hợp giữa làng xã và các dòng họ trong làng để khuyên răn, dạy bảo con cháu, chính sách này có hệ thống từ tổ chức của làng xã, dưới làng có họ, dưới họ là về các phái, chi và từng đơn vị gia đình.

Những chính sách quan tâm, phát triển giáo dục đó đã hình thành nên nhiều làng xã và dòng họ có truyền thống khoa bảng với nhiều người thi đỗ và làm quan, đây cũng chính là một trong những nguyên nhân tác động đến thành tựu của nền giáo dục và thi cử Nho học ở Quảng Trị dưới triều Nguyễn.

Dưới triều Nguyễn, nhiều nhà khoa bảng Quảng Trị đã có những đóng góp đáng kể trên các lĩnh vực chính trị, xã hội đến văn hóa, tư tưởng, tiêu biểu như Nguyễn Văn Tường, Lê Đăng Trinh, Nguyễn Văn Hiển, Hoàng Hữu Xứng, Lê Hữu Hằng, Nguyễn Đức Hoạt, Nguyễn Tăng Doãn, Lâm Hoành... Họ xứng đáng là những tấm gương sáng cho hậu thế noi theo. Họ không chỉ là những vị quan thanh liêm mà còn là những bậc lãnh đạo các cuộc đấu tranh bảo vệ độc lập dân tộc cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX.

Phát huy truyền thống khuyến học, khuyến tài của cha ông xưa, các gia tộc, làng xã trên quê hương Quảng Trị ngày nay đã không ngừng động viên, khuyến khích con cháu học tập, noi gương truyền thống hiếu học của các nhà khoa bảng dưới chế độ triều Nguyễn, nỗ lực vươn lên trong học tập, nhằm góp phần tích cực vào công cuộc đổi mới giáo dục và xây dựng quê hương, đất nước.

L.T.L

_________________

Tài liệu tham khảo:

1. Cao Xuân Dục (1993), Quốc triều Đăng khoa lục, NXB Tp. Hồ Chí Minh, Tp. Hồ Chí Minh.

2. Cao Xuân Dục (2011), Quốc triều Hương khoa lục, NXB Lao động, Hà Nội.

3. Quốc sử quán triều Nguyễn (1992), Đại Nam nhất thống chí, tập 1, NXB Thuận Hóa, Huế.

4. Văn Quang (2009), Tiến sĩ Nguyễn Hàm, Xuất bản tại thị xã Quảng Trị.

5. Họ Hoàng (2001), Xương Khê Hoàng tộc thống phổ.

6. Họ Nguyễn Đức, Tộc phổ họ Nguyễn Đức làng Hưng Nhơn.

7. Họ Nguyễn Phú, Gia phả phái Nguyễn Hữu, Họ Nguyễn Phú làng Đại Hòa.

8. Lê Ngân (2010), Gia phả Dòng họ Phó bảng Thượng thư Lê Trinh.


___________________
(Bài viết đăng trên Tạp chí Cửa Việt số 274, tháng 7 năm 2017)





Các bài viết cùng chủ đề

      
      
      
      
      
      
      
      
      
      

Giấy phép số 229/GP-TTĐT do Bộ Thông tin và Truyền thông cấp ngày 3 tháng 12 năm 2008
Tòa soạn: 128 Trần Hưng Đạo - Đông Hà - Tỉnh Quảng Trị • E-mail: tapchicuaviet@gmail.com • Điện thoại: 053.3852458

Copyright © 2008 http://www.tapchicuaviet.com.vn - Thiết kế: Hồ Thanh Thọ • wWw.htt383.com