Trong suy nghĩ của số đông, phàm là người giữ chức trưởng thôn, trưởng bản ít nhất cũng phải có tuổi ngũ tuần hay đã hưu trí. Những “già làng” như vậy mới có đủ thời gian và trải nghiệm cuộc sống để cáng đáng việc chung, mới có lời nói đủ nặng để bà con nghe theo. Nhưng quan niệm này hình như đã lạc hậu, ở Quảng Trị ngày càng có nhiều trưởng thôn trẻ, tuổi đời chỉ tròm trèm đôi mươi, họ không có kinh nghiệm và sự tinh tế vốn được tích lũy dần theo thời gian nhưng đổi lại họ có một bầu nhiệt huyết, khát khao tuổi trẻ muốn xây dựng quê hương, bản quán mình ngày một đẹp giàu, êm ấm.
Trưởng thôn kiêm “nhà báo” của làng
Nếu phải có một cuộc bình chọn trưởng thôn trẻ tuổi, tài năng và đẹp trai nhất tỉnh Quảng Trị, chắc chắn chàng trai Nguyễn Như Khoa 33 tuổi, trưởng thôn Hưng Nhơn, xã Hải Hòa, huyện Hải Lăng sẽ nằm trong top đầu.
Sinh ra trong một gia đình làm nông, học hành làng nhàng nên tuổi trẻ của Khoa có lắm thăng trầm. Từ năm 2002 đến năm 2007, Khoa loay hoay đi nghĩa vụ quân sự tại một trung đoàn đóng ở Thừa Thiên-Huế rồi học nghề chụp ảnh ở Đà Nẵng. Đến giữa năm 2007, anh về dựng bảng “Hiệu ảnh Nguyễn Như Khoa” ngay giữa ngôi chợ quê Hải Hòa để mưu sinh. “Chụp ảnh, quay phim, in ấn, thiết kế,… cái gì tôi cũng làm. Ở quê không có quá nhiều việc cho thợ ảnh nhưng được cái tôi độc quyền, cả xã chỉ có mỗi hiệu ảnh của tôi nên từ cưới hỏi, ma chay, sinh nhật, giỗ chạp, đại hội... người ta đều tìm đến tôi”, Khoa vừa cười vừa kể. “Nhưng từ khi “dính” vào nghiệp đoàn hội rồi làm trưởng thôn thì việc kiếm cơm của tôi ảnh hưởng ít nhiều. Nói rõ ra là thu nhập sụt giảm vì tôi mất nhiều thời gian cho việc làng việc xã”.
Tính toán là tính toán vậy nhưng từ ngày nhậm chức Bí thư Chi đoàn thôn vào tháng 3 - 2012, sự năng nổ, tháo vát của Khoa đã vực Hưng Nhơn thành một trong những chi đoàn mạnh nhất xã Hải Hòa. Hơn ba năm sau, anh bất ngờ trúng cử chức trưởng thôn sau cuộc bỏ phiếu toàn thôn. Khoa tâm sự: “Thời người ta chưa cho làm thì tôi nghĩ nếu tôi làm trưởng thôn chắc sẽ tốt hơn. Nhưng khi bắt tay vào làm mới thấy để lo cho 270 hộ dân với 1.426 nhân khẩu là không phải dễ. Chỉ có điều rằng, nếu nghĩ về tiền, chắc chắn tôi sẽ không gánh vác mấy cái chức “hữu danh, vô thực” này đâu...”.
Vì không nặng về vật chất nên Khoa đã làm được không ít việc cho thôn cho làng từ khi được giao “quyền lực” trong tay. Anh đã đứng ra vận động để nhân dân quyên góp xây dựng 9 cái cổng xóm khang trang với số tiền khoảng 15 triệu đồng/cái. Anh cũng đã khởi xướng buổi gặp mặt đầu năm các thế hệ thanh niên làng Hưng Nhơn và nay đã trở thành một bữa tiệc thường niên, kêu gọi thanh niên đóng góp tiền của xây dựng quê hương. Cũng chính nhờ anh mà nhiều lễ tiệc mang tính nghi thức, tốn kém ở quê đã được dẹp bỏ. “Mình nhỏ tuổi, không dễ chi thuyết phục người ta nghe, đặc biệt là người lớn. Nhưng mình nói hoài, mưa dầm cũng thấm đất thôi mà”, Khoa bật mí “chiêu” của mình.
Đang tuổi thanh niên mà ngồi vào ghế trưởng thôn cũng gặp không ít nỗi ám ảnh. Đối với anh trưởng thôn đẹp trai này, nỗi ám ảnh đầu tiên đó là luôn được mời ngồi vào chiếu trên. Khoa méo mặt kể: “Vì là trưởng thôn nên tất cả các buổi hội họp, tiệc tùng lo việc làng việc xã tôi luôn được sắp xếp để ngồi chung với các cụ bô lão, áo dài khăn đóng, râu tóc bạc phơ. Không ngồi thì sợ thất thố với các cụ mà ngồi thì ăn không dám ăn, uống không dám uống. Tôi đã trình bày nhiều lần là hãy để tôi ngồi tự do nhưng các cụ quát: đã trèo lên lưng voi thì phải làm quản tượng”.
Làm trưởng thôn cũng có lúc còn bị thù hằn, oán hận, nhiều khi bà con mắng nhiếc không ra gì, đặc biệt là những dịp bình xét hộ nghèo hoặc chi quà cứu trợ. Khoa kể có hôm chập tối đang ăn cơm cùng gia đình thì có một bà trong thôn đến “kêu nhà”. “Bà đi phăng phăng vào hỏi: thằng Khoa mô rồi?. Thấy mặt tôi bà làm luôn một tràng: Vơ Khoa này, nhà tôi cả chục năm ni năm mô cũng có gạo cứu trợ mà răng cậu mới lên làm trưởng thôn mấy tháng cậu cắt gạo của nhà tôi đi. Chưa chi mà cậu mần trạng”, Khoa kể lại. Tất nhiên, Khoa sẽ phải đứng ra giải thích cho bà con hiểu lý lẽ. “Nhưng nếu căng quá thì đành chịu. Vì tôi thà mất lòng một người chứ không làm mất lòng cả làng được. Vì nếu có một trường hợp đặc biệt thì sẽ có nhiều trường hợp khác phân bua”, Khoa nói.
Dù đẹp trai, tài năng nhưng đến nay Khoa vẫn độc thân. Theo anh, cớ sự này phần vì anh bị dân làng “trêu cắc cớ” nhiều quá. “Hồi làm trưởng thôn thì họ nói: Mày chưa lấy được vợ vì có ai dám lấy ông lý trưởng. Vừa rồi tôi trúng đại biểu Hội đồng nhân dân xã thì có người lại tặc lưỡi: Đấy, đã là ông lý trưởng lại kiêm luôn ông hội đồng thì ma nào dám lấy”, Khoa thuật lại, mắt cười tíu tít nhưng miệng méo xệch.
Ngoài lo những công việc làng xã cụ thể, bằng nghề ảnh của mình, Khoa còn dày công sưu tập và lập cả một ngôi làng Hưng Nhơn trên mạng. Cách đây chừng 4 năm, khi Internet đã về tới làng quê, dù chưa phổ biến, Khoa đã lập ra trang blog với địa chỉ Nguyennhukhoa.blogspot.com. Ban đầu anh cũng chỉ xem đây như là một trang cá nhân nhưng dần dà trang blog đã biến thành một góc làng Hưng Nhơn trên mạng tự bao giờ Khoa cũng không nhớ nữa. Khoa cho biết: “Bây giờ vào trang blog sẽ chỉ còn thấy làng Hưng Nhơn chứ không thấy Nguyễn Như Khoa. Vì trong đó tôi đâu có nói gì về mình đâu. Tất cả chỉ đăng tải hình ảnh, bài viết về làng Hưng Nhơn do chính tay tôi chụp hoặc sưu tập rồi đưa lên cho bà con xem. Làng Hưng Nhơn nghèo, con dân túa đi khắp nơi kiếm miếng cơm manh áo. Họ thèm nhìn thấy hình bóng quê nhà, thèm nhìn thấy những khuôn mặt người làng, thèm đọc những tin tức cấp thôn, chẳng báo nào đăng. Vậy nên, tôi sẽ là “nhà báo” cho họ vậy”.
“Đầu tàu” của bản Tà Lao
Nếu so bó đũa chọn cột cờ, Hồ Văn Năm rõ ràng thư sinh và hiểu biết hơn đám bạn cùng trang lứa ở vùng cao Tà Lao, xã Tà Long, huyện Đakrông. Điều đó lý giải vì sao mới 26 tuổi Năm đã là trưởng thôn.
Thôn Tà Lao có 80 hộ với 396 nhân khẩu, chủ yếu là đồng bào dân tộc thiểu số, đời sống còn muôn vàn khó khăn vì cơm ăn chưa đủ no, áo chưa đủ mặc. Họ chỉ sống với việc trồng lúa một vụ, lo được cái ăn đủ đầy sáu tháng là giỏi. Sinh ra nơi vùng núi cao, Năm cũng như con nai con hoẵng trên rừng lớn lên một cách hồn nhiên qua bao mùa cây rừng đổi lá. Nhà đông anh em, nhưng Năm vẫn được đến trường và tốt nghiệp Trung học phổ thông. Sau khi đi nghĩa vụ quân sự ở Sư đoàn 968 (đóng quân trên địa bàn huyện Cam Lộ), Năm trở về quê khi đã là đảng viên và trở thành một trong những thanh niên ưu tú nhất của xã.
Cuối năm 2012, “hạt giống đỏ” Hồ Văn Năm đã được cất nhắc làm Phó chủ tịch Ủy ban Mặt trận tổ quốc xã Tà Long. Thấy chàng trai trẻ hoạt động năng nổ, giữa tháng 7 - 2015, cấp ủy và dân bản đã tín nhiệm bầu Năm giữ chức trưởng thôn kiêm Phó bí thư Chi bộ thôn Tà Lao. Khi làm trưởng thôn, chàng trai 9X này cố thay đổi nếp sống, nếp nghĩ của dân bản, giúp họ thoát nghèo ổn định cuộc sống. “Tôi là lính mà. Khi về với đời sống nếu được phân công nhiệm vụ gì tôi cũng không từ chối mà sẽ quyết tâm hoàn thành tốt nhiệm vụ”, Năm cất lời khẳng khái. Tất nhiên, là một trưởng thôn trẻ, Năm khó tránh những ánh mắt dò xét, những câu nói đầy nghi kỵ. Bởi ai cũng biết, cái lý của người vùng cao đơn giản lắm. Cán bộ nói không chả ai tin đâu, chỉ khi thấy cán bộ làm họ mới làm theo. Muốn nói gì người ta thì cán bộ trước hết phải làm gương trong mọi công việc.
Ví dụ, trước khi kêu gọi người dân tăng gia sản xuất, vươn lên trong đời sống, Năm phải làm giàu cho chính bản thân mình. Năm tranh thủ ngoài giờ “vác tù và hàng tổng” để đổ mồ hôi trên nương rẫy. Khi dân bản thấy anh trưởng thôn có trong tay 4 ha lúa rẫy, 4 ha sắn, 4 ha rừng tràm, 4 con trâu, 1 con bò... thì dân bản mới “À, anh trưởng thôn giỏi” và tìm đến nhà Năm hỏi cách làm cho bông lúa trĩu vàng, cách nuôi bò chóng lớn. Hay khi muốn tuyên truyền cho dân bản bỏ đi những tập tục lạc hậu, mê tín dị đoan, Năm cần thuyết phục cha mẹ mình, họ tộc mình trước, rằng không được tổ chức lễ lạc tốn kém linh đình, không được nghe thầy mo phán “phạt vạ” bò dê... Tất thảy, từ lời ăn tiếng nói, Năm phải luôn làm gương cho dân bản soi vào và làm theo. Năm nói: “Người dân vùng cao chất phác lắm. Đã không tin thì cho vàng cũng không nghe nhưng đã tin rồi thì chấp hành răm rắp, nhiều khi máy móc. Nên muốn dân nghe thì phải gần họ và luôn đi đầu trong việc nước lẫn việc nhà”.
Nếu như làm trưởng thôn ở miền xuôi đã cực thì làm trưởng thôn ở miền núi cực hơn bội phần. Dân bản đời sống khó khăn, không nộp quỹ, thôn không có kinh phí để sinh hoạt hay đứng ra đầu tư xây dựng cơ sở hạ tầng, dù chỉ là những công trình rất nhỏ. Thêm nữa, trình độ của người dân không cao, nên một chuyện phải nhắc tới nhắc lui vài lần bà con cũng chưa chắc đã nhớ. Điều đó lý giải cho việc, trưởng thôn Năm coi việc tuyên truyền vận động bà con là ưu tiên số một trong lịch trình hoạt động của mình.
Những ngày tháng Sáu, giữa cái nắng như đổ lửa đủ sức làm những rừng cây khô héo thì Năm vẫn phăm phăm đến từng nóc nhà để tuyên truyền. Năm bảo, phải đi vào trưa đứng bóng thì mới gặp bà con, lúc họ tranh thủ nghỉ trưa, chứ sáng sớm bà con đã lên rẫy, buổi chiều đi làm thì đến tối mịt mới về. Nắng nóng là thế, mồ hôi ướt đẫm cả vạt áo, nhưng khi ngồi với dân anh vẫn nở nụ cười hiền từ. Năm kể: “Vào nhà dân ban trưa nhưng gặp ông chủ nhà vui tính, lôi rượu ra mời thì cũng phải cắn răng làm một chén. Ở trên này nếu mời rượu mà không uống là không xem trọng nhau, sao mà làm việc được”. Hay, khi đã đến tận nhà người ta rồi nhưng thấy gia chủ đang say giấc nồng, có khi Năm vẫn không đánh thức mà ngồi đợi họ hàng giờ. Năm nói rằng: “Dân bản quăng quật trên nương vất vả. Họ cần thời gian nghỉ. Mình không thể vì việc mình mà xen ngang”. Thế nhưng cũng có gia đình, thấy Năm đến chơi nhà, quý quá nên xua con cháu đi bắt gà, bắt cá đãi ông trưởng thôn trẻ một bữa ra trò.
Đều đặn mỗi tháng, người dân Tà Lao lại thấy người trưởng thôn trẻ cuốc bộ đến gõ cửa từng nhà để tìm hiểu tâm tư nguyện vọng người dân kết hợp với tuyên truyền phổ biến pháp luật. Nhiều gia đình đẻ lắm, nhiều ông chồng hay đánh vợ, thanh niên hay rượu chè đã bắt đầu “phát ngán” với bản mặt của Năm khi mật độ ghé nhà của vị trưởng thôn này hơi dày. “Muốn tôi khỏi ghé thì đừng đánh vợ, đừng rượu chè bê tha nữa”, Năm nói với họ như vậy. Những gia đình có con em đang tuổi đến trường mà bỏ học, Năm cũng không tha, cứ ghé thăm nhà cho đến khi chúng được quay trở lại với lớp.
Chính nhờ sự kiên trì của Năm mà anh đã cảm hóa rất nhiều dân bản, giúp họ vươn lên phát triển kinh tế. “Không chỉ nhà tôi mà nhiều gia đình trong thôn đều thay đổi nhờ trưởng thôn Năm”, anh Hồ Văn Linh ở tổ 3, thôn Tà Lao chép miệng. Đến già làng Hồ Văn Hiếu, người được nể trọng bậc nhất ở thôn vùng cao này cũng phải buông lời khen: “Thằng Năm tuổi còn nhỏ nhưng cái bụng nó tốt. Làm việc gì cũng nghĩ cho dân bản. Giờ mà ai không nghe thằng Năm thì thành người lạc hậu hết”.
Nguyễn Như Khoa và Hồ Văn Năm chỉ là hai trong số rất nhiều trưởng thôn, trưởng bản trẻ tuổi được dân tin yêu mà bầu lên ở tỉnh Quảng Trị. Với nhựa sống tuổi trẻ, sự tháo vát và bắt nhịp cuộc sống hiện đại, họ vẫn đang từng ngày, từng giờ góp sức lực cùng bà con xóm làng dựng xây nơi chôn nhau cắt rốn của mình rũ bùn khỏi nghèo khó, vươn lên xây dựng cuộc sống ấm no.
N.P
