Đầu xuân Đinh Dậu, tôi về thăm quê ngoại của con tôi, đi trên triền đê công trình thủy nông Nam Thạch Hãn, ngút tầm mắt là những ô ruộng xanh màu lá mạ, màu xanh tươi non làm xao xuyến lòng người. Ra giêng, lúa đứng được chân vững chãi trong hơi giá lạnh và sự thường, theo lối xoay vần của nông vụ, cũng chỉ không lâu nữa thôi, lúa chuyển sang màu vàng ruộm, ấy là lúc một mùa no ấm nữa lại về.
Đầu xuân, gặp một cựu cán bộ từng xông pha trong phong trào hợp tác hóa và sản xuất nông nghiệp vùng đồng bằng Triệu Hải những năm 80 của thế kỷ trước, trong câu chuyện làm ăn thăng trầm trên đồng đất quê hương, ông rớm nước mắt khi nhắc lại ký ức ngày đón dòng nước công trình thủy nông Nam Thạch Hãn về làng. Nước chảy đến đâu, bà con vẫy cờ, vẫy nón, vẫy tay chạy theo đến đó. Nước trôi trong tiếng hò reo vang vọng của muôn người. Rồi anh cán bộ mới từ chiến khu trở về, chị nông dân từ vùng địch tạm chiếm trở ra, anh du kích bám trụ nơi xóm làng thân quen, cả những người li tán vì chiến tranh nay mới hồi hương, còn bỡ ngỡ với chính quyền và cuộc sống mới… không ai bảo ai, họ ôm chầm lấy nhau trong niềm hạnh phúc vì đã nhìn thấy và nhất định thấy mùa no ấm đang về trên quê mình. “Ý Đảng, lòng Dân, bây giờ chúng ta luôn nằm lòng và kiên trì phấn đấu vì mệnh đề thiêng liêng ấy, nhưng tôi nghĩ, sự chứng thực đã có từ rất lâu rồi. Thủy nông Nam Thạch Hãn là một chứng thực sinh động, nơi lòng Dân và ý Đảng quyện hòa vì công trình đã phát huy hiệu ích đặc biệt quan trọng của nó trong sản xuất nông nghiệp, cải thiện chất lượng cuộc sống người nông dân và đem lại cảnh quan nông thôn mới qua nhiều thập kỷ, cho đến ngày hôm nay và chắc chắn là nhiều nhiều năm sau nữa”, người cựu cán bộ cơ sở tâm sự với chất giọng tự hào.
Trong hồi ký “Đất quê hương”, ông Lê Văn Hoan, Bí thư Huyện ủy Triệu Hải giai đoạn 1977 - 1983, có nhắc lại một trong những chủ trương lớn rất cơ bản của Huyện ủy Triệu Hải vào năm 1977 là xây dựng cơ sở vật chất, chú trọng thủy lợi, trong đó tranh thủ công trình đại thủy nông Nam Thạch Hãn sắp xây dựng. Và niềm mong đợi đó đã đến. Nhập huyện Triệu Hải hơn hai năm thì được Trung ương và tỉnh cho đầu tư xây dựng công trình Nam Thạch Hãn. Công trình khởi phát từ trăn trở của Tổng Bí thư Lê Duẩn khi về thăm sau ngày quê hương được giải phóng: “80% dân số Quảng Trị sống chủ yếu bằng nghề nông, trong lúc đó khí hậu lại quá khắc nghiệt, ruộng vườn lại thiếu nước sinh hoạt thì bà con làm sao đủ ăn. Cần phải xây dựng một công trình thủy lợi dẫn nước trên các cánh rừng của huyện về sản xuất”. Ông Lê Văn Hoan cho biết, công trình đại thủy nông Nam Thạch Hãn khởi công xây dựng vào thời kỳ khó khăn thiếu thốn mọi mặt. Lao động thủ công, nhưng nhờ sức mạnh cả tỉnh Bình Trị Thiên, từ năm 1978, 1979… trên công trường thường xuyên có mặt hơn hai vạn người tham gia lao động với khí thế dời non lấp biển. Năm 1981, trong một lần về thăm quê, đồng chí Lê Duẩn đã lên tận công trình để thăm hỏi, động viên những người lao động, vào từng lán trại để kiểm tra cuộc sống ăn, ngủ, sinh hoạt của họ. Khi công trình đưa vào sử dụng, trong một lần về thăm quê, đồng chí Lê Duẩn đứng lại thật lâu trên dòng kênh ở xã Triệu Long, chỗ đường rẽ về xã Triệu Đông mừng vui đến chảy nước mắt và chân thành: “Có nước rồi, hạnh phúc có rồi, dân ta cần cù nhất định sẽ giàu có”.
Trong hàng trăm công trình hồ đập thủy lợi phục vụ sản xuất nông nghiệp hiện có trên địa bàn tỉnh Quảng Trị, Nam Thạch Hãn là công trình đại thủy nông duy nhất ngăn sông Thạch Hãn để dâng nước vào kênh tưới cho vùng thâm canh lúa lớn nhất tỉnh thuộc thị xã Quảng Trị, huyện Triệu Phong và Hải Lăng. Trước đòi hỏi bức bách cần có nước để phục vụ sản xuất và dân sinh, công trình hoàn thành đến đâu, đưa vào khai thác, sử dụng ngay đến đó. Vì vậy, sau gần hai năm xây dựng, công trình đã đưa nước về tưới cho đồng ruộng. Quy mô công trình ban đầu gồm 1 đập chính ngăn sông Thạch Hãn, 7 đập phụ ở cao trình +21,7m, 1 đập tràn có chiều rộng 135m, lưu lượng xả lũ thiết kế là 7.300m3/s; 1 cống xả cát, 1 âu thuyền. Hệ thống kênh gồm 17 km kênh chính, các kênh cấp 1, cấp 2, cấp 3 có tổng chiều dài hàng trăm cây số. Ban đầu khi hoàn thiện, công trình có nhiệm vụ tưới trên 16.000 ha lúa đông xuân của huyện Triệu Hải và một phần diện tích lúa của huyện Phong Điền, tỉnh Thừa Thiên - Huế, vụ hè thu tưới cho 5.280 ha. Do đóng vai trò to lớn, quy mô và tính chất quan trọng của công trình nên từ sau ngày lập lại, nó chính là tài sản lớn nhất của tỉnh Quảng Trị.
Nhờ đại thủy nông Nam Thạch Hãn, diện tích lúa được tưới nước chủ động tăng lên; cơ cấu giống lúa và cơ cấu mùa vụ sản xuất được chuyển đổi ngày càng chủ động hơn. Các giống lúa có tiềm năng năng suất cao đã được đưa vào để thay thế giống lúa cũ ở địa phương. Các giải pháp kỹ thuật tiến bộ để giảm gánh nặng lao động cho nông dân được áp dụng rộng rãi. Nhờ vậy, năng suất lúa không ngừng tăng lên. Từ việc ruộng đất trước đây chỉ cấy bằng lúa chiêm, tưới bằng các biện pháp thủ công hoặc nhờ trời, thì nay đã có nước chủ động, tưới cho hai vụ ăn chắc, năng suất lúa từ 20 - 25 tạ/ha đã tăng lên 50 - 70 tạ/ha. Sản lượng lương thực toàn vùng chiếm trên 60% tỷ trọng lương thực toàn tỉnh. Hơn ba thập kỷ đã qua, giá trị nhất là ở chỗ, công trình vẫn còn nguyên tính hữu ích và ngày càng phát huy công năng của một hệ thống thủy lợi đóng vai trò chủ công trong tưới, tiêu cho cả vùng đồng bằng rộng lớn phía Nam của tỉnh.
Hiện nay, từ thực tế quản lý công trình thủy nông Nam Thạch Hãn, ngành Nông nghiệp & Phát triển nông thôn đã nghiên cứu áp dụng công nghệ mới, thi công đập cao su có chiều dài 135m, cao 2m (là công trình lớn nhất Việt Nam thi công theo dạng này) nhằm tăng thêm dung tích nước ở thượng lưu đập lên 11,5 triệu m3, tăng khả năng tưới thêm được 700 ha, vừa đảm bảo không ngập lụt cho vùng thượng nguồn trong lũ chính vụ. Trên tuyến còn có những công trình được xây dựng với chất lượng cao, áp dụng công nghệ mới trong thi công, vận hành như cống An Tiêm với nhiệm vụ chuyển nước tưới trên kênh N1, ngăn mặn trong mùa khô, phân lũ trong mùa lũ chính vụ, cấp một lượng phù sa đáng kể cho vùng hạ du. Cống đập Việt Yên với nhiệm vụ ngăn mặn, giữ ngọt, tạo nguồn nước tưới cho vùng cuối kênh N1 và N3 Nam Thạch Hãn. Đặc biệt là hệ thống cửa đóng mở tự động ứng dụng công nghệ mới, chống ăn mòn kim loại cánh cửa cống đã giúp cho công tác vận hành, quản lý sử dụng thuận lợi và giảm chi phí sửa chữa thường xuyên hàng năm. Hiện nay, công trình phục vụ nước tưới cho hơn 14.815 ha của hai huyện Triệu Phong, Hải Lăng và thị xã Quảng Trị, trong đó vụ đông xuân 7.420 ha; vụ hè thu 7.395 ha.
Có thể thấy, nhờ sự trợ lực của các công trình thủy lợi, trong đó thủy nông Nam Thạch Hãn đóng vai trò nòng cốt, cơ cấu sản xuất nông nghiệp của tỉnh tiếp tục chuyển đổi theo hướng đẩy mạnh khai thác tiềm năng lợi thế của từng vùng, nâng cao năng suất, chất lượng và giá trị nông sản trên một đơn vị diện tích. Hình thành một số vùng chuyên canh cung cấp nguyên liệu cho các cơ sở chế biến và nhu cầu thị trường. Cơ giới hóa các khâu trong sản xuất được tăng cường. Góp phần đưa sản lượng lương thực có hạt của tỉnh bình quân đạt gần 25 vạn tấn/năm. Tốc độ tăng trưởng giá trị ngành nông, lâm, ngư nghiệp đạt 3,7%/năm. Bên cạnh đó, hệ thống các công trình thủy lợi luôn được tỉnh chú trọng tiếp tục đầu tư nâng cấp và xây dựng mới. Hiện đã hoàn thành và đưa vào sử dụng hồ chứa nước Đá Mài và Tân Kim; nâng cấp, xây mới 140,3 km kênh loại 2 và 231,3 km kênh loại 3, tưới, tiêu chủ động cho trên 85% diện tích gieo cấy lúa 2 vụ.
Từ lợi thế có hệ thống thủy lợi tương đối đồng bộ, bố trí hợp lý và phát huy hiệu quả, tỉnh đang đẩy nhanh quá trình tái cơ cấu nông nghiệp gắn với xây dựng nông thôn mới. Chuyển dần sản xuất nông nghiệp phát triển từ chiều rộng sang chiều sâu; đẩy mạnh ứng dụng và chuyển giao khoa học công nghệ, nhất là công nghệ cao vào sản xuất; nâng cao giá trị gia tăng và khả năng cạnh tranh của sản phẩm nông nghiệp. Tỉnh cũng đã có đủ điều kiện thuận lợi để tăng diện tích lúa chất lượng cao lên 18.000 ha vào năm 2020; liên kết sản xuất lúa chất lượng cao đáp ứng tiêu chuẩn an toàn; duy trì sản lượng lương thực có hạt hàng năm đạt 24,5 - 25 vạn tấn và phấn đấu tốc độ tăng giá trị ngành nông nghiệp đạt 3,5 - 4%/năm. Bài học từ thực tiễn qua cách thức đầu tư xây dựng, quản lý vận hành và phát triển bền vững các công trình phục vụ sản xuất, dân sinh, có tác động đến lợi ích thiết thực và đời sống của đông đảo người dân đó vẫn là “lấy dân làm gốc”, mà công trình thủy nông Nam Thạch Hãn là một minh chứng sinh động.
Thực tiễn cuộc sống đang đặt ra trong công tác lãnh đạo, chỉ đạo của các tổ chức cơ sở đảng và chính quyền các cấp là cần nhạy bén, sáng tạo và linh hoạt; vừa chú trọng lãnh đạo, chỉ đạo toàn diện, vừa phải lựa chọn, xác định các khâu, lĩnh vực có tính đột phá. Nâng cao khả năng cụ thể hóa, khả năng tổng kết thực tiễn; kịp thời đề ra được các chủ trương, giải pháp phù hợp với diễn biến tình hình và thực tiễn của địa phương. Tổ chức thực hiện chủ động, quyết liệt, kịp thời phát hiện và xử lý các vướng mắc phát sinh; lắng nghe và giải quyết kịp thời các kiến nghị chính đáng của nhân dân. Phát huy tính tiên phong, gương mẫu của cán bộ, đảng viên; đề cao trách nhiệm cá nhân người đứng đầu trong thực hiện các nhiệm vụ của ngành, lĩnh vực, địa phương; để ý Đảng và lòng Dân luôn là sự hòa quyện, thống nhất, cả trong ý chí và hành động; để con đường đổi mới, đi lên của quê hương, đất nước luôn đạt được công bằng, dân chủ, văn minh, giàu mạnh và no ấm muôn đời.
Đ.T.T
