Tôi trở lại Thị xã Quảng Trị vào một ngày hè oi ả, gió Nam Lào thổi thốc rát bỏng da. Đứng trên cây cầu rộng bắc qua sông Thạch Hãn, đôi bờ mát xanh cỏ cây, bờ bắc sừng sững tượng đài tiểu đội Mai Quốc Ca, nhìn xuôi là bến thả hoa. Cảm xúc mỗi lần về với đất thiêng Quảng Trị thật khó diễn tả, nó nao nao, lắng sâu, thành kính. Mỗi địa danh, mỗi cái tên trên mảnh đất này đều gợi lại cho tôi - một người thuộc lớp hậu sinh lớn lên trong hòa bình về khúc tráng ca bi hùng của một thời đại được viết bằng chính máu và hoa.
Xe chạy men theo bờ nam sông Thạch Hãn ngược lên phía Tây, con đường Nguyễn Hoàng lên Hải Lệ giờ rộng thênh thang, nhựa áp phẳng lỳ, nhà dân san sát hai bên đường, ngày xưa đó là tuyến đường vận chuyển xe tăng và thiết xa của Mỹ ngụy. Đi hơn một cây số sẽ thấy khoảng đất rộng gần 50 ha đang được quy hoạch xây dựng Cụm công nghiệp Hải Lệ. Đây sẽ là nơi tập trung các doanh nghiệp, nhà máy, cơ sở sản xuất công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp, sử dụng nguồn nguyên liệu sẵn có trên địa bàn, tạo ra sản phẩm chất lượng cao, tạo thêm nhiều việc làm cho người dân địa phương. Cụm công nghiệp đi vào hoạt động sẽ hứa hẹn tạo nhiều thay đổi tích cực và là cú hích cho phát triển kinh tế ở Hải Lệ.
Thêm một đoạn nữa là đến cầu Đúc, bến vượt Tích Tường ngày xưa, nơi các đoàn quân tăng viện của ta dũng cảm vượt sông vào thị xã đánh địch và đưa thương binh trở sang bờ bắc phía làng Nhan Biều (Triệu Thượng). Tôi dừng xe, thả bộ trên cầu, tay đặt nhẹ lên thành lan can ngắm dòng sông Thạch Hãn hiền hòa mải miết chảy về xuôi, bồi đắp phù sa cho đôi bờ ngô lúa tốt tươi, gió từ dưới sông thổi lên mát rượi. Tiến ra mép nước nhìn về phía dưới thị xã, cây cầu sắt hiện rõ trong nền trời cao xanh lồng lộng. Những năm chiến tranh ác liệt, trên khúc sông này tấp nập những chuyến đò xuôi ngược chở cán bộ, bộ đội từ chiến khu Ba Lòng tiến về đồng bằng, thị xã đánh địch, và những con thuyền ngược dòng vận chuyển vật lực từ đồng bằng trù phú lên chiến khu cách mạng. Dòng sông lửa ôm vào lòng hàng ngàn người con ưu tú của Tổ quốc.
Bốn mươi tư năm đã trôi qua, hôm nay, cũng một ngày hè đỏ lửa, đứng trên mảnh đất chiến trường xưa một thời lửa đạn, chẳng thể tìm ra dấu tích của bom đạn ngày xưa đã quần nát nơi đây, bến vượt Tích Tường, bến đò Như Lệ, chốt Bãi Mít giờ chỉ còn trong ký ức, tất cả đi vào lịch sử thành cõi thiêng của vùng đất. Nơi này dường như chưa từng có chiến tranh, chưa từng có khói súng, đau thương mất mát. Hải Lệ đã thực sự hồi sinh, khắp nơi dậy lên hơi thở gấp gáp của sự đổi mới. Câu hò Như Lệ đã cất lên khí thế mới, khí thế của ngày hòa bình dựng xây quê hương “Ai về Hải Lệ quê tôi/ Dừng chân ngắm cảnh đất trời đổi thay/ Nhà xây mái ngói đủ đầy/ Đường làng ngõ xóm, bê tông trải nhựa chẳng bùn lầy như xưa”.
* * *
Trước khi lên Hải Lệ, tôi có điện trước cho ông Nguyễn Văn Hùng, Chủ tịch Hội Cựu chiến binh xã trình bày nguyện vọng của mình là muốn tìm hiểu về vùng đất Hải Lệ trong những năm kháng chiến, ông Hùng bảo: “Lên Như Lệ, tìm gặp ông Nguyễn Huy Tiêm. Ông là Trung tá, bây giờ về hưu rồi, ông biết nhiều chuyện về chiến tranh lắm đó”. Tìm nhà Trung tá Tiêm không khó, ngôi nhà hai tầng khang trang sát bên trục đường chính. Ông Tiêm sinh ra trong một gia đình giàu truyền thống cách mạng, bố ông cụ Nguyễn Anh là đảng viên, Bí thư chi bộ đầu tiên của xã Hải Lệ. Trung tá Tiêm kể cho tôi nghe nhiều câu chuyện về một Hải Lệ thời gian khó mà oai hùng và cuộc hành trình hồi sinh mảnh đất chết sau chiến tranh. Tuổi 84, ông còn minh mẫn lắm. Ông nhớ lại: Hồi chiến tranh, khắp xóm làng sục sôi lòng căm thù giặc, nhà nhà thực hiện “vườn không nhà trống”, “tiêu thổ kháng chiến”, nhà cửa phá làm hầm che giấu bộ đội, cột nhà mang chôn dưới đường cản bước tiến của địch, cuộc sống sinh hoạt của bà con nằm ở hai đầu quang gánh, giặc đến nhà đàn bà cũng đánh. Hải Lệ là vị trí tiền tiêu của ta trên hướng Tây, nơi tập trung nhiều căn cứ kháng chiến của bộ đội như động Ông Do, Cơn Bùi, khe Boọng, khe Trái, nơi đứng chân, là bàn đạp, cửa ngõ để các lực lượng ta tiến công vào trung tâm thị xã. Đặc biệt Hải Lệ là một chiến trường nóng bỏng trong cuộc tấn công chiến lược giải phóng tỉnh Quảng Trị và 81 ngày đêm bảo vệ Thành Cổ trong mùa hè đỏ lửa 1972. Trên dải đất hẹp vùng giáp ranh ngày đêm bom đạn nổ rền, kẻ thù đánh phá ác liệt. Mặc dù tổn thất hy sinh lớn lao, nhưng cán bộ, du kích địa phương vẫn anh dũng làm trinh sát, liên lạc, chỉ dẫn mục tiêu, dẫn đường cho bộ đội vượt qua trở lực, bám trụ Thành Cổ đến cùng. Sau năm 1972, vùng đất này bị xóa sổ hoàn toàn, trở thành vùng đất chết. Từ năm 1975 đến năm 1979, hàng ngàn quả bom mìn được tháo gỡ, san lấp mặt bằng, giải phóng một vùng rộng lớn đưa người dân sơ tán trở về quê hương lập làng. “Giờ như cháu thấy rồi đó, cuộc sống đang nở hoa trên vùng đất từng nhuộm đỏ máu bao thế hệ, màu xanh đang trải rộng trên mảnh đất tươi tốt, nghĩa tình. Hải Lệ bây giờ đường dọc, đường ngang, lộ chính, ngõ sau đều được bê tông nhựa hóa. Trên khắp các thôn làng không còn bóng dáng những ngôi nhà tạm mà thay vào đó là những ngôi nhà lợp ngói, lợp tôn, có tường gạch, sân phơi không thua kém gì thành thị. Làng nào cũng có cổng chào, nhà sinh hoạt văn hóa cộng đồng khang trang, sạch đẹp cả”.
Cuộc trò chuyện với Trung tá Nguyễn Huy Tiêm càng thôi thúc tôi tìm hiểu, khám phá Hải Lệ của thời kỳ đổi mới. Tôi tìm đến UBND xã, và nhận ngay tin vui từ Chủ tịch xã Nguyễn Văn Lanh, Hải Lệ chuẩn bị đón bằng công nhận xã đạt chuẩn nông thôn mới của tỉnh, những ngày này xã đang tất bật, rốt ráo chuẩn bị cho ngày vui lớn. Lấy từ trong máy ra bản báo cáo nông thôn mới, ông đưa cho tôi và bảo: “Đưa cháu nghiên cứu, về cơ bản xã Hải Lệ đã hoàn thành 19/19 tiêu chí nông thôn mới. Tỷ lệ hộ nghèo giảm còn 3,1%, thu nhập bình quân đầu người 18 triệu đồng/người/năm. Con số hộ nghèo chẳng bao lâu nữa sẽ được xóa sổ, chính quyền đang triển khai nhiều hoạt động cầm tay chỉ việc, tiếp sức cho người nghèo vươn lên làm giàu”. Chủ tịch Lanh luôn tâm niệm, Hải Lệ có được ngày hôm nay là nhờ truyền thống cách mạng đã ngấm vào máu thịt của nhân dân, là công lao của biết bao thế hệ cùng nhau chung lưng đấu cật hàn gắn vết thương chiến tranh, máu và mồ hôi của bao người đã đổ xuống cho Hải Lệ có ngày hôm nay. Chính vì vậy, tất cả các tầng lớp nhân dân đều ra sức thi đua, phấn đấu xây dựng quê hương giàu mạnh sao cho xứng với danh hiệu “Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân” mà Đảng, Nhà nước đã phong tặng cho Hải Lệ.
Để kiểm chứng những điều ông Chủ tịch xã vừa nói, tôi quyết định chạy một vòng quanh Hải Lệ. Xe lướt êm trên những con đường bê tông qua các cánh đồng Tích Tường, Như Lệ rồi ngược lên Tân Lệ, Tân Mỹ, lúa đương vào độ chắc hạt, đỏ đuôi, hương lúa ngan ngát trong cái nắng mang màu mật ong xen lẫn vài vạt ngô mượt mà bên bờ lau lách phất phơ gió. Bà con cho biết vụ này cả xã gieo cấy gần 430 ha lúa năng xuất ước đạt 102 tạ/ha, những diện tích trồng lúa kém hiệu quả chuyển sang trồng các loại cây có giá trị kinh tế cao như ngô lai, đậu, sắn. Chỉ tay lên tuyến bê tông nội đồng dọc kênh N1 Như Lệ và tuyến đường dọc kênh Nam Thạch Hãn vừa đưa vào sử dụng, ông Đinh Ngọc Thưởng (thôn Như Lệ) nói nhờ nó mà việc đi lại sản xuất của bà con thuận tiện hơn nhiều. Chuyện trò với bà con, nghe họ say sưa nói về những vụ mùa thắng lợi, cảm thấy ấm lòng, người có công đất chẳng phụ, mảnh đất ken dày hố bom hố pháo giờ đồng đất phì nhiêu, lúa tốt bời bời. Đất hồi sinh và làng quê thanh bình, hiện thực sống động đó được khởi nguồn bởi dòng nước từ Công trình thủy nông Nam Thạch Hãn đóng trên địa bàn xã, một công trình có ý nghĩa vô cùng to lớn đối với nông nghiệp của không chỉ Hải Lệ mà còn của cả vùng đồng bằng rộng lớn Hải Lăng, Triệu Phong. Đứng trên bờ đê Nam Thạch Hãn lộng gió, phóng tầm mắt ra xa, những dòng kênh xanh như dải lụa mềm uốn lượn qua các xóm làng, mang dòng nước ngọt len lõi về các chân ruộng, biến ruộng đất khô cằn thành những cánh đồng màu mỡ, đem lại cuộc sống âm no cho người dân đôi bờ dòng kênh.
Đến đâu, tôi đều được nghe người dân Hải Lệ nói về việc xây dựng nông thôn mới. Ở nhà anh Hồ Khanh, Chủ tịch Hội Nông dân xã, anh cho biết một trong những hướng phát triển kinh tế của xã trong thời gian tới sẽ là kinh tế vườn đồi và phát triển chăn nuôi, tận dụng ao mương nuôi thả cá, khuyến khích nhân dân cải tạo vườn tạp trồng các loại cây ăn trái. Xã có hàng chục nông dân sản xuất giỏi có mô hình kinh tế hiệu quả cho thu nhập hàng trăm triệu đồng mỗi năm. Tôi ghé thăm các mô hình kinh tế tiêu biểu như mô hình nuôi hươu lấy nhung của chủ tịch Hội CCB Nguyễn Văn Hùng (Như Lệ), mô hình trồng sen kết hợp nuôi cá của ông Trương Đình Thi (Tân Lệ), mô hình nuôi bò lai thí điểm của ông Nguyễn Thanh Bình (Tân Mỹ), và mô hình kinh tế của những người trẻ như anh Nguyễn Huệ, anh Hồ Thống... và còn nhiều mô hình khác nữa mà tôi chưa thể đi hết. Một điều dễ nhận thấy ở vùng đất này là hầu như gia đình nào cũng có trang trại chăn nuôi gia súc, gia cầm, lớn thì vài trăm con nhỏ thì cũng có vài chục con, người dân còn chủ động đăng ký với chính quyền xin giao thêm đất để phát triển vườn đồi, vườn rừng.
Tôi cùng ông Nguyễn Trí Minh, Bí thư chi bộ thôn Như Lệ cuốc bộ vào thăm khu rừng của gia đình ông. Ông Minh vừa là một cán bộ xã năng nổ vừa là một nông dân giỏi, ông tâm sự: “Trước kia gia đình tôi chỉ trồng lúa và hoa màu, cuộc sống khá chật vật. Bắt đầu từ năm 2004, tôi mạnh dạn vay vốn ngân hàng lập trang trại chăn nuôi và trồng rừng, cuộc sống mới khấm khá lên, khoảng bốn năm sau thì trả hết nợ. Hiện gia đình tôi có 11 ha rừng keo lai, đàn lợn gần 300 con, 18 con trâu, mỗi năm cho thu nhập khoảng 150 - 170 triệu đồng”. Đứng trên khu rừng keo lai rộng 11 ha sắp đến kỳ thu hoạch của ông Minh, cảm nhận được chiến trường xưa đã thay áo xanh, đẩy lùi sự tàn khốc ra xa hàng ngàn vạn kí ức. Những cánh rừng tràm gió, tràm keo, cây ăn quả cứ thi nhau mọc lên, tỏa bóng mát cho đất và vun đắp ấm no cho dân làng. Ông Minh cho biết, bây giờ những cánh rừng trồng đến mùa thu hoạch, người dân không còn phải lao đao tìm đầu ra, xuống Cửa Việt hay vào tận Chân Mây, Đà Nẵng. Đã có nhà máy dăm và ván ghép của Công ty TNHH Hoàng Phú đóng trên địa bàn xã bao thầu, thu mua toàn bộ gỗ tràm của nhân dân trong xã. Chính thuận lợi này, đã giúp người dân kiên trì bám đất bám rừng.
Một ngày được tiếp xúc với những người như ông Lanh, ông Minh, anh Khanh, tôi cảm nhận sâu sắc ở họ lòng tự hào về truyền thống quê hương từ những năm tháng chiến tranh hào hùng đến những năm đổi mới và khí thế rạo rực, hăng say lao động, họ dám nghĩ, dám làm, dám chấp nhận thử thách. Sự giản dị, cần cù, khao khát vươn lên làm giàu từ chính mảnh đất quê hương của người dân khiến tôi vô cùng cảm mến, nể phục, họ chính là những anh hùng lao động của thời kỳ đổi mới.
Nắng chiều rót vàng như mật, về ngang bến đò Như Lệ, tôi gặp đoàn cựu chiến binh Sư đoàn 312 về thăm lại chiến trường xưa. Ông Minh nói với tôi, Hải Lệ là địa chỉ đỏ, là mảnh đất tâm linh nên mỗi năm đón hàng chục đoàn khách là cựu chiến binh, thân nhân gia đình các liệt sỹ từ khắp mọi miền đất nước về đây. Trong những năm lửa đạn, lớp lớp chiến sỹ mọi miền đất nước đã chiến đấu anh dũng, hàng nghìn người đã ngã xuống trên những ngọn đồi, cánh đồng, khe suối, dòng sông trên mảnh đất này. Đã có trên 6.000 hài cốt liệt sỹ hi sinh trên chiến trường Hải Lệ được quy tập về an táng tại các nghĩa trang trên cả nước, nhưng vẫn còn khoảng 4.000 liệt sỹ vẫn còn nằm lại đâu đó dưới lòng đất lạnh. Những người lính năm xưa lặng lẽ mang những nhành hoa thả xuống lòng Thạch Hãn, tôi thấy nhiều người đã khóc.
* * *
Trong khuôn viên nhà tưởng niệm thoáng mát, trang nghiêm của khu Nhà bia tưởng niệm anh hùng liệt sỹ xã. Tấm bia lớn đứng vững chãi giữa trời xanh khắc tên 297 liệt sỹ, họ là những người con ưu tú của quê hương đã hi sinh trong hai cuộc kháng chiến của dân tộc. Bóng cây cổ thụ rợp mát, lớp lớp chồi non vẫn ngày đêm đâm chồi thay thế những cành cội già, tôi cảm nhận sâu sắc dòng chảy lịch sử, mạch nguồn cách mạng của vùng đất vẫn đang được các thế hệ kế tục, tiếp nối trong công cuộc đổi mới, phát triển hôm nay.
C.N
