Chưa bao giờ tôi thấy khuôn mặt Giám đốc Cảng vụ Hàng hải Quảng Trị Đỗ Hùng Đức giãn ra được ít nhiều như bây giờ. Trong căn phòng ông tôi đã từng trò chuyện với Giám đốc tiền nhiệm Hoàng Ngọc. Đỗ Hùng Đức là Giám đốc thứ hai kể từ khi Cảng vụ Hàng hải Quảng Trị được tách ra từ Cảng vụ Hàng hải Thừa Thiên Huế. Nói vậy e đơn giản. Thực ra là cả một con đường dài, không phải tính bằng thời gian vài ba anh em Cảng vụ Thừa Thiên Huế được phân công ra Cửa Việt nhận nhiệm vụ, trụ sở tá túc trong cơ ngơi cũng nghèo nàn của cảng Cửa Việt cho đến lúc có công sở khang trang như bây giờ.
- Tàu vào làm hàng như thế nào?
- Không được vội vàng, uống chén nước đã. Giám đốc Đỗ Hùng Đức thản nhiên.
Đức làm tôi có chút tò mò. Tôi biết cảng Cửa Việt đã có lịch sử riêng. Trước đây là một khu bến của cảng Quảng Trị, nằm ở thị trấn Cửa Việt, huyện Gio Linh. Từ năm 1965 đến 1972, thời đất nước còn chưa thống nhất, đoạn sông từ Cửa Việt (Hạm đội 7) đến cảng quân sự Đông Hà đã trở thành tuyến giao thông huyết mạch của quân đội Mỹ. Sau giải phóng, xây dựng cảng Cửa Việt gần như không chỉ vì mảnh đất Quảng Trị mà còn là giao ước đầy tình hữu nghị của hai nước Việt Nam - Lào. Nước bạn Lào không có cửa ra biển. Việt Nam và Lào mối quan hệ đặc biệt nhất trong những quan hệ quốc gia đặc biệt.
Nằm ở tuyến đầu của hành lang kinh tế Đông - Tây và ở cuối tuyến đường Quốc lộ 9, cách cửa khẩu Lao Bảo 90 km về phía Đông, cảng Cửa Việt được đánh giá là một công trình quan trọng để thúc đẩy kinh tế khu vực phát triển. Cảng Cửa Việt chỉ cách vùng Đông Bắc Thái Lan 300 km đi theo đường xuyên Á, khoảng cách này ngắn hơn nhiều nếu so với 1.000 km nếu đi ngược về hướng Vịnh Thái Lan hoặc biển Myanmar. Đây được coi là một lợi thế giúp cho cảng Cửa Việt có cơ hội phát triển thành cảng lớn, giúp cho lưu thông hàng hóa đường biển thuận lợi hơn giữa Việt Nam, Lào và Thái Lan.
Trong quá trình đi thực tế để biên soạn bổ sung “Lịch sử Giao thông vận tải Quảng Trị”, tôi bất ngờ tìm được tấm hình của cố Bộ trưởng Bộ Giao thông vận tải Đinh Đức Thiện trên cầu cảng Cửa Việt. Thời gian ấy cỡ khoảng năm 1973 sau khi Quảng Trị mới được giải phóng. Điều đó cho thấy sự quan tâm của Trung ương đối với “cửa ra” trong phác đồ phát triển Quảng Trị. Không thể không đầu tư cảng Cửa Việt.
Thế nhưng cũng phải đến năm 2000 thì cảng Cửa Việt mới chính thức được động thổ. Vì nhiều cái khó nên khi Quảng Trị hỏi Trung ương bao giờ đầu tư cảng Cửa Việt, một thời gian dài chỉ nhận được câu trả lời lúng búng.
Anh Hoàng Quang Vinh, nguyên Giám đốc Sở Giao thông vận tải Quảng Trị kể với tôi rằng, thời điểm đó cả Tổng Bí thư Đỗ Mười và Chủ tịch nước Trần Đức Lương đều lần lượt về Quảng Trị, ra tận cầu cảng Cửa Việt thị sát.
- Lợi ích từ cảng Cửa Việt mang lại cho Quảng Trị là gì? Anh Hoàng Quang Vinh nhớ lại câu hỏi của Chủ tịch nước Trần Đức Lương.
- Lớn nhất là về mặt xã hội. Lớn hơn cả là nhân dân có con đường để mang hàng hóa đi tiêu thụ. Bán được hàng là sản xuất phát triển. Câu trả lời này của anh Lê Xuân Huy, Giám đốc cảng Cửa Việt hồi đó đến bây giờ còn được nhắc lại. Giản dị như tấm lòng người Quảng Trị.
Tôi biết sau đó trong chuyến làm việc với Quảng Trị, thị sát Cửa Việt xong lúc xe lên ngã tư Sòng, đích thân Tổng Bí thư Đỗ Mười gọi điện thoại cho Bộ trưởng Bộ Giao thông vận tải Lê Ngọc Hoàn. Đến lúc ấy câu ậm ừ của hàng chục năm mới được tháo gỡ.
Cầu cảng thứ hai, gọi thế cho oách chứ nó chỉ vỏn vẹn 65 mét, đủ chiều dài một con tàu cỡ 5.000 tấn.
Số phận lận đận của cảng Cửa Việt có lẽ còn phải nói về chuyện năm 2008 được chuyển giao về cho Tập đoàn Công nghiệp Tàu thủy Việt Nam Vinashin, và tập đoàn này đã có dự án 3.000 tỷ đồng để xây dựng Cửa Việt thành một cảng biển lớn trong khu vực miền Trung. Trong đó, 600 tỷ đồng đầu tư đến năm 2010 cho cầu cảng Cửa Việt để đón tàu 10 nghìn tấn, 1.600 tỷ đồng để xây dựng nhà máy đóng tàu 70 nghìn DWT (công suất 10 tàu/năm), số tiền còn lại sẽ đầu tư vào khu du lịch Cửa Việt.
Tương lai xán lạn gần như được mở ra. Dạo đó nhìn khuôn mặt của Giám đốc Nguyễn Văn Định mỗi lần ra Vinashinlines - một đơn vị của Vinashin được giao “chủ quản” của cảng Cửa Việt họp, tôi thấy anh bừng bừng khí thế. Không mừng sao được.
Rồi Vinashin sụp đổ, thương hiệu Cảng Cửa Việt lại “châu về hợp phố” được trả lại cho Ủy ban nhân dân tỉnh Quảng Trị.
Trong nhiều cái khó, với cảng Cửa Việt khó nhất là luồng lạch. Doi cát phía trước mặt cứ như lão lưng gù vác cơm nắm trên lưng suốt đời. Hải lưu từ phía Bắc xuống cứ tấp vào làm cho luồng ngày càng cạn. Luồng cạn, tàu không thể vào, tàu vài ngàn tấn cũng khó vào đây tải.
Câu chuyện luồng cho cảng Cửa Việt mãi tới năm 2012 mới thành dự án.
- Em phải làm gì đó cho Quảng Trị?
- Làm như thế nào? Tôi hỏi lại Cục trưởng Cục Hàng hải Việt Nam Nguyễn Nhật, bây giờ là Thứ trưởng Bộ Giao thông vận tải. Mới hay, Quảng Trị là một phần ký ức trong anh.
- Nên làm! Với Quảng Trị đầu tư được gì đó, không chỉ là đầu tư mà hơn thế là nghĩa cử đền ơn đáp nghĩa đối với sự hy sinh của quân và dân Quảng Trị vì đất nước. Tôi cổ vũ anh Nguyễn Nhật.
Thực ra thì dự án cải tạo luồng vào cảng Cửa Việt đã được khởi động từ thời Cục trưởng Cục Hàng hải Việt Nam Nguyễn Nhật. Dự án cải tạo, nâng cấp luồng tàu vào cảng Cửa Việt với mục tiêu đảm bảo cho tàu trọng tải 2.000 DTW (tấn) hành hải trên luồng, với tổng dự toán gần 214 tỷ đồng, bao gồm hai gói thầu xây dựng đê chắn cát phía Nam có tổng chiều dài 980 mét, đê bắc 950 mét, nạo vét luồng hơn 325 mét và trang bị các phao báo hiệu luồng vào cảng đã được Cục Hàng hải Việt Nam phê duyệt thiết kế bản vẽ thi công và tổng dự toán tại Quyết định số 991/QĐ-CHHVN ngày 14/10/2009. Thời anh Nguyễn Nhật làm Cục trưởng chỉ là “tìm tiền” để biến dự án thành hiện thực.
Tháng 9 năm 2013 thì tàu 2.000 tấn đã vào cảng Cửa Việt ngon lành.
Đó là một dấu ấn lớn.
* * *
Được sự giúp đỡ của Giám đốc Sở Giao thông vận tải Quảng Trị Hoàng Quang Vinh và Giám đốc Cảng vụ Hàng hải Quảng Trị Đỗ Hùng Đức, tháng 7 năm 2015 tôi có chuyến đi từ rừng xuống biển trên đất Quảng Trị.
Niềm vui khi ở cầu tàu Cửa Việt tàu phải neo chờ để cập cầu tàu làm hàng với những người gắn bó với bến cảng này thật khó nói thành lời. Từ cảng Cửa Việt vượt cầu đường bộ Cửa Việt theo tỉnh lộ về đến đường tránh lũ mạn Triệu Phong rồi ra tiếp Quốc lộ 1 để trở lại Đông Hà.
- Rừng đã gặp biển. Tôi nhớ anh Hoàng Quang Vinh một tay chỉ lên bản đồ quy hoạch giao thông vận tải nói như đinh đóng cột.
Đầu tháng 11 năm 2016 tại thành phố Đông Hà, UBND tỉnh Quảng Trị tổ chức Hội nghị công bố Quy hoạch chung xây dựng Khu kinh tế Đông Nam tỉnh Quảng Trị đến năm 2035, tầm nhìn đến năm 2050. Đây là nghi thức triển khai Quyết định số 1936/QĐ-TTg ngày 11 tháng 10 năm 2016 của Thủ tướng Chính phủ. Phạm vi quy hoạch của Khu kinh tế này có diện tích 23.793 ha, bao gồm toàn bộ địa giới hành chính của 17 xã, thị trấn thuộc các huyện Hải Lăng, Triệu Phong và Gio Linh. Đây là Khu kinh tế biển đa ngành, được kỳ vọng là điểm đột phá của tỉnh Quảng Trị.
Định hướng, tầm nhìn đến năm 2050, Khu kinh tế Đông Nam sẽ trở thành một khu vực phát triển kinh tế năng động, hiện đại và hiệu quả bền vững; có tầm cỡ trong khu vực Trung Bộ, Quốc gia và khu vực ASEAN; là một cửa ngõ giao lưu quốc tế về phía biển Đông của Việt Nam; có hệ thống kết cấu hạ tầng kỹ thuật - xã hội đồng bộ, hiện đại, có không gian kiến trúc cảnh quan đô thị văn minh, tiên tiến, môi trường bền vững…
Khu kinh tế Đông Nam của Quảng Trị được phân thành 4 khu vực phát triển. Cụ thể, khu vực 1 có diện tích khoảng 11.469 ha, ở phía Đông Nam Khu kinh tế, là khu vực trọng tâm phát triển, bố trí các dự án động lực của toàn khu kinh tế như: Trung tâm điện lực, khu phức hợp năng lượng, khu công nghiệp, khu đô thị, dịch vụ công cộng, khu hành chính, cảng biển nước sâu và khu phi thuế quan. Khu vực 2 có diện tích khoảng 2.221 ha, ở phía Đông Bắc Cửa Việt, là khu vực phát triển dịch vụ du lịch nghỉ dưỡng ven biển và đô thị Cửa Việt, tập trung phát triển dịch vụ hỗ trợ cho khu vực trung tâm Khu kinh tế. Phía Tây Bắc Cửa Việt là khu vực 3, có diện tích khoảng 3.400 ha. Khu vực này phát triển đầu mối hạ tầng cấp vùng với trọng tâm là cảng hàng không sân bay Quảng Trị và phát triển dịch vụ cao cấp. Khu vực 4 có diện tích khoảng 6.702 ha, ở phía Tây Khu kinh tế (gắn liền với Quốc lộ 49C), là vùng phát triển nông nghiệp theo hướng công nghệ cao; khu vực dự trữ phát triển mở rộng cho vùng trọng tâm và ổn định các điểm dân cư hiện hữu. Quy hoạch chung xây dựng Khu kinh tế Đông Nam cũng xác định quy mô dân số; các đô thị và khu dân cư; hệ thống cây xanh công viên, không gian xanh; thiết kế đô thị; quy hoạch hệ thống hạ tầng xã hội và hạ tầng kinh tế; định hướng quy hoạch hệ thống hạ tầng kỹ thuật. Quy hoạch chung xây dựng Khu kinh tế Đông Nam xác định các chương trình ưu tiên là xây dựng hệ thống hạ tầng kỹ thuật khung vùng ven biển phía Đông tỉnh Quảng Trị.
Một lần nữa, sứ mệnh đặt lên vai cảng biển.
Muốn có Khu kinh tế Đông Nam, Quảng Trị phải có cảng biển nước sâu. Cảng Mỹ Thủy đã được xác định.
- Theo quy hoạch hạng mục chính của cảng biển Mỹ Thủy là khu chức năng gồm: khu cảng thương mại, khu dịch vụ hậu cảng, khu logistics, khu nhà máy nhiệt điện, khu kho cảng xăng dầu, khu bến dịch vụ, cây xanh ngăn cách; các công trình hạ tầng chung cho cảng gồm: khu ga đường sắt, hệ thống đường giao thông bao quanh, đê chắn cát, kè bảo vệ luồng, san lấp mặt bằng, nạo vét. Anh Hoàng Quang Vinh giới thiệu với tôi.
Anh cho biết thêm, vị trí quy hoạch cảng biển Mỹ Thủy thuộc địa bàn hai xã Hải An, Hải Khê, huyện Hải Lăng, nằm trong nhóm cảng biển Trung Trung Bộ (nhóm 3), phục vụ trong tỉnh, các tỉnh Trung Trung Bộ, cả nước và các nước nằm trên hành lang kinh tế Đông - Tây (gồm Việt Nam, Lào, Thái Lan và Myanmar). Phương án được chọn là cảng đào sâu vào trong đất liền với diện tích khoảng 1.000 ha, tổng kinh phí đầu tư khoảng 20.000 tỉ đồng.
Theo quy hoạch, giao thông đến cảng Mỹ Thủy trước mắt chủ yếu bằng đường bộ, đầu tư tuyến đường xây dựng mới từ Quốc lộ 1 về cảng dài 14 km. Tương lai sẽ xây dựng mới đường sắt từ đường sắt Bắc - Nam về cảng Mỹ Thủy và từ ga Diên Sanh - Lao Bảo nối với đường sắt qua Lào. Như vậy là kết nối đa phương thức, tương lai không xa là kết nối logistics khu vực và quốc tế từ Mỹ Thủy này.
Mấy ngày tôi ở Quảng Trị, trời đất như cô gái dậy thì, nắng mưa đỏng đảnh. Anh Hoàng Quang Vinh hỏi tôi:
- Anh đã đi Cồn Cỏ lần nào chưa?
- Chưa?
- Đi bằng cách nào?
- Cửa Tùng, Cửa Việt đều được.
Tôi lại nhớ cầu Cửa Việt, cầu Cửa Tùng và tuyến đường bộ ven biển của Quảng Trị. Giao thông Quảng Trị đã đi trước một bước chuẩn bị không chỉ là cuộc sống thường ngày mà dường như để tạo đà cho một chuyện gì đó lớn hơn.
Chúng tôi chia tay nhau và hò hẹn. Tôi chưa ra được Cồn Cỏ theo lời mời của anh Hoàng Quang Vinh. Trong tôi đầy ắp kỷ niệm với những người luôn luôn khát khao vì sự phát triển của kinh tế xã hội nói chung và kinh tế hàng hải Quảng Trị nói riêng.
- Có thể ra Cồn Cỏ bằng nhiều con đường.
Vâng, ra phía biển để làm giàu, sắp tới Quảng Trị không chỉ đi bằng cảng Cửa Việt mà từ cảng nước sâu Mỹ Thủy. Khát khao không còn xa.
Hà Nội, tháng 12 - 2016
N.Đ.H
