Chuyến đi lịch sử của Fidel Castro vào vùng giải phóng Quảng Trị vào tháng 9/1973 là một dấu ấn đặc biệt về tình hữu nghị của Việt Nam và Cuba trong những tháng năm đạn bom khốc liệt. Còn với chị Nguyễn Thị Hương, một phụ nữ Quảng Trị, nếu không gặp được Fidel trong chuyến thăm lịch sử ấy, có lẽ chị đã không còn sống đến hôm nay.
“Ân nhân” Fidel...
Đang tầm giấc trưa, tôi gõ cửa ngôi nhà nhỏ trên đường Đặng Tất, thành phố Đông Hà, người phụ nữ mở cổng và khi nghe tôi nói “Chủ tịch Fidel mất rồi”, gương mặt chị chợt thảng thốt: “Tui mới gửi thư cho ông tháng trước thôi mà, tuần trước coi tivi còn thấy Chủ tịch nước thăm ông”. Một người phụ nữ bình thường nhưng có mối liên hệ đặc biệt với lãnh tụ của đất nước Cuba hẳn là một chuyện lạ. Đó là một chuyện gần như cổ tích với người phụ nữ này vào 43 năm trước, khi đó chị là một thiếu nữ 16 tuổi, nữ đoàn viên Đoàn Thanh niên Lao động ở thôn Liêm Công Tây, xã Vĩnh Thành, huyện Vĩnh Linh.
Chủ tịch Fidel và Thủ tướng Phạm Văn Đồng thăm thị trấn Đông Hà, Quảng Trị năm 1973 - Ảnh Tư liệu
Ngày 15/9/1973, khi đoàn xe chở Thủ tướng Phạm Văn Đồng và Chủ tịch Fidel sau khi thăm vùng giải phóng hướng ra Vĩnh Linh, đoàn xe vừa lăn bánh tới cầu Hiền Lương thì cách đó chừng 500 mét, trên cánh đồng xã Vĩnh Thành cạnh Quốc lộ 1, một tiếng nổ chát chúa vang lên. Có nhiều tiếng la hét hoảng loạn. Cô gái bị thương ôm lấy vùng bụng lảo đảo chạy tới vệ đường thì ngã vật ra. Đoàn xe khi đó cũng vừa tới. “Khi đó tôi sắp ngất vì mất quá nhiều máu, không còn nhớ gì nữa, chỉ thấy dáng một người rất cao lớn cúi xuống gần bên tôi”, chị Hương, người đang kể lại câu chuyện của mình vào buổi chiều ngày 15/9/1973, khi ấy là một nữ đoàn viên thanh niên đang tham gia chiến dịch lấp hố bom trả lại mặt bằng để có ruộng cày cấy. Những hố bom chi chít trên cánh đồng được các thanh niên trong chi đoàn phát động đi lấp từ 4 giờ sáng. “Sau này tôi mới được nghe mọi người kể lại như thế-chị Hương tiếp tục câu chuyện- người đàn ông cao lớn đó chính là Fidel Castro, chứng kiến cảnh tôi đang bê bết thương tích, máu me do quả bom bi phát nổ, ông đã bật khóc”.
Chuyến thăm vùng giải phóng Quảng Trị quá nhiều ấn tượng với Fidel, nhưng vụ tai nạn bất ngờ gây thương tích cho cô gái 16 tuổi khiến ông xúc động mạnh. Những bác sĩ tháp tùng đoàn đã kịp thời sơ cứu cho Hương và cho xe trong đoàn đưa cô về bệnh viện A của Đặc khu Vĩnh Linh bấy giờ đặt ở xã Vĩnh Tú để phẫu thuật. Khi về đến bệnh viện, các bác sĩ quyết định phẫu thuật nhưng lượng máu cho ca phẫu thuật không đủ, lại chính một chiếc xe trong đoàn tùy tùng chạy khẩn cấp ra Bệnh viện Đồng Hới để lấy máu mang vào. Quả bom bi định mệnh ấy làm chị Hương bị đứt 8 đoạn ruột, đứt động mạch, may sao vẫn đang là thời chiến, ekip bác sĩ của bệnh viện vùng tuyến lửa đều là những bác sĩ dày dạn kinh nghiệm nên đã cứu chị Hương thoát chết. “Thật tình nếu không có những chuyến xe chở về bệnh viện, chạy ra Đồng Hới lấy máu, và nhất là “chỉ đạo” của bác Fidel, chắc chắn tôi đã chết vì vết thương quá nặng. Những ngày nằm viện, các bác lãnh đạo của Khu ủy Vĩnh Linh đến thăm và nói cho tôi hay rằng khi đó, Fidel đã hỏi đi hỏi lại là bệnh viện có đảm bảo cứu được cô gái trẻ này không? Nếu quá khả năng thì ông sẽ tìm cách đưa tôi lên tuyến trên có điều kiện y tế tốt hơn. Tôi không thể nghĩ rằng một lãnh tụ như Fidel, giữa lúc bom đạn như thế vẫn có thời gian qua n tâm đến một người dân bị tai nạn mà ông bất ngờ chứng kiến”.
Chủ tịch Fidel phất cao lá cờ Bách chiến Bách thắng lấp lánh huân chương của đoàn Khe Sanh, quân Giải phóng Huế tại Cứ điểm 241 Tân Lâm - Ảnh Tư liệu
Hơn một tháng sau, khi sức khỏe tạm ổn và được xuất viện về nhà, chị Hương càng bất ngờ hơn khi xe của bệnh viện đưa thẳng chị từ bệnh viện về trụ sở UBND xã Vĩnh Thành. “Ở đó, có thêm vài người dân trong thôn Liêm Công Tây của tôi, tất cả đều được nhận quà của Fidel gửi, một số kẹo bánh và thuốc men. Phần quà của tôi có khá nhiều thuốc bổ, và nhất là tấm danh thiếp rất đẹp với hoa văn in chìm có dòng chữ “CMDTE. FIDEL CASTRO RUZ” phía dưới là dòng chữ mà tôi được dịch cho nghe là “Bí thư thứ nhất Đảng Cộng sản Cuba”. Tấm danh thiếp ấy tôi gìn giữ cẩn thận cho đến tận năm 1993, dịp kỷ niệm 20 năm Fidel thăm vùng giải phóng Quảng Trị, một nhà báo đến mượn tấm danh thiếp về chụp lại để in báo và thật tiếc là tấm danh thiếp đó bịmất”.
Năm 1985, chị Hương có nhận được thư của đại sứ quán Cuba tại Hà Nội chuyển lời của Fidel nếu muốn bố trí cho chị sang Cuba một chuyến để kiểm tra sức khỏe và an dưỡng nhưng rồi thời điểm đó chị đang sinh đứa con gái út, vậy rồi ước mong được gặp ân nhân của chị đã không thực hiện được…”.
Hơn cả tình hữu nghị
Trở lại với câu chuyện “gửi thư thăm Fidel”, chị Hương kể thỉnh thoảng các cơ quan trong tỉnh vẫn có người tham gia vào đoàn công tác sang Cuba, và chị luôn có một chút quà nhỏ gửi cho “ân nhân Fidel”. Mấy năm trước, trong chuyến đi của Hội LHPN Việt Nam, chị gửi sang một ít hồ tiêu làm quà. Còn vài tháng trước, khi ông Hoàng Đức Thắng, Chủ tịch UBMTTQVN tỉnh (nay là Trưởng Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh) có chuyến công tác sang đó, chị cũng gửi thư nhờ ông Thắng chuyển lời hỏi thăm đến Fidel. Anh Lê Mạnh Kết, chồng chị, cũng bất ngờ khi nhận tin “bác Fidel” đã ra đi. Ngồi cùng vợ trong phòng khách, vừa bật máy tính lên, theo dõi tin tức về cái chết của Fidel trên các báo, vừa chỉ tay lên bức tường nơi có ảnh cưới ba đứa con gái của anh chị, anh Kết nói: “Không có Fidel ngày đó chắc bà xã tui đã không sống được, và tui cũng không thể có được một gia đình như hôm nay, con cái đều phương trưởng, hạnh phúc”.
Bà Hương, người được Fidel bất ngờ cứu sống trong chuyến thăm Quảng Trị của ông 50 năm trước, bồi hồi nhớ lại câu chuyện năm xưa
Nhưng câu chuyện về cô gái trên vĩ tuyến 17 bị thương không chỉ dừng ở đó. Chứng kiến những thương tích chiến tranh gây ra cho người dân trên vùng đất lửa, Fidel đã quyết định dành một món quà tặng đặc biệt và thiết thực cho nhân dân trong vùng. Ngay sau chuyến đi, Chủ tịch Fidel gọi đại sứ Cuba tại Việt Nam cùng đi với đoàn để chỉ đạo việc có kế hoạch giúp xây dựng một bệnh viện hiện đại để chữa bệnh cho những người dân sau chiến tranh. Không lâu sau đó, chỉ đạo của Fidel đã thành hiện thực, một bệnh viện mang tên Việt Nam-Cuba được chọn đặt tại thị xã Đồng Hới, tỉnh lỵ tỉnh Quảng Bình. Ngày 19/5/1974, lễ khởi công xây dựng Bệnh viện Hữu nghị được tiến hành và gần 40 năm qua, kể từ ngày đi vào hoạt động, Bệnh viện Việt Nam-Cuba ở Quảng Bình đã như một cột mốc tin yêu của mối tình hữu nghị đặc biệt giữa hai quốc gia mà người anh em Cuba đã dốc lòng san sẻ!. Khi Fidel về với vùng giải phóng Quảng Trị, khói súng vẫn còn vướng vất trong không gian. Trên những căn cứ vừa đánh chiếm, những xe tăng, pháo tự hành vẫn còn xanh ánh thép, và ngay trên điểm cao 241- hay còn gọi là căn cứ Caroll, nơi Fidel đứng cùng những người lính trẻ, nơi đó chỉ cách bờ sông ThạchH ãn hơn 10 cây số đường chim bay, ở phía bờ Nam sông Thạch Hãn khi ấy súng vẫn nổ đì đùng. Hình ảnh cao lớn của Fidel đến với Việt Nam trong bộ quân phục của người lính Cuba, giữa một vùng đất còn khét lẹt mùi đạn bom không còn là chuyến thăm của một nguyên thủ quốc gia đến với một quốc gia, nó là hình ảnh đầy tính biểu tượng của sự hy sinh vì lý tưởng. “Vì Việt Nam, Cuba sẵn sàng hiến dâng máu của mình”, câu nói ấy của Fidel trĩu nặng tình anh em, tình đồng chí khi cùng với câu nói ấy là hình ảnh ông xuất hiện trên vùng đất chiến trận Quảng Trị bốn mươi ba năm trước.
