LTS: Từ ngày 26/9 - 28/9/2014, Hội VHNT tỉnh Quảng Trị đã tổ chức chuyến đi thực tế sáng tác cho các văn nghệ sĩ tại Đảo Lý Sơn và Khu chứng tích Sơn Mỹ - Quảng Ngãi. Cửa Việt số này trân trọng giới thiệu bút ký và chùm thơ tiêu biểu của các hội viên sau chuyến đi.
Có dịp ra đảo Lý Sơn (Quảng Ngãi), tôi cảm thấy gần gũi và thân thuộc như khi xuống tàu ra với đảo Cồn Cỏ ở quê nhà.
Đoạn đường từ trung tâm thành phố Quảng Ngãi xuống cảng Sa Kỳ để ra Lý Sơn non 18 cây số. Đoạn đường từ thành phố Đông Hà về Cửa Việt để xuống tàu ra Cồn Cỏ cũng chỉ hơn 10 cây số. Gần một giờ đồng hồ trên tàu cao tốc An Vĩnh, chúng tôi đặt chân đến đảo Lý Sơn. Cũng từng ấy thời gian ngồi tàu, bạn sẽ ra đến đảo Cồn Cỏ. Đảo Lý Sơn được xác định là một trong những địa bàn quan trọng về mặt quốc phòng thuộc vành đai bảo vệ phía Đông, là chốt tiền tiêu, án ngữ một trong những hướng vươn ra biển Đông từ cảng Dung Quất của khu vực kinh tế trọng điểm miền Trung. Đảo Cồn Cỏ lại nằm án ngữ cửa Vịnh Bắc Bộ, có vị trí đặc biệt quan trọng trong chiến lược bảo vệ Tổ quốc qua các thời kỳ.
Trong suốt chiều dài lịch sử dựng nước và giữ nước, đảo Lý Sơn là địa bàn luôn đứng đầu sóng ngọn gió trong công cuộc bảo vệ vững chắc chủ quyền biển, đảo của Tổ quốc. Trên đảo hiện có Di tích lịch sử văn hóa cấp Quốc gia Âm Linh Tự và mộ lính đội Hoàng Sa, Nhà trưng bày Hải đội Hoàng Sa kiêm quản Bắc Hải... Sau Hiệp định Giơ ne vơ 1954, Cồn Cỏ đón nhận một sứ mệnh lịch sử: vọng gác tiền tiêu của miền Bắc XHCN. Đặc biệt từ khi Mỹ-ngụy đánh phá miền Bắc, Cồn Cỏ trở thành “Con mắt thần của miền Bắc XHCN” và cũng từ đây Cồn Cỏ trở thành trọng điểm thâm nhập, đánh phá hủy diệt của biệt kích, hải quân và không quân Mỹ - ngụy. Gần 1.500 ngày đêm với gần 1.000 trận đánh trả, Cồn Cỏ đã bắn chìm, bắn cháy 17 tàu chiến, 48 máy bay và đã tiêu diệt nhiều toán biệt kích xâm nhập đảo. Với sự góp sức của cả nước, Đặc khu Vĩnh Linh, Cồn Cỏ được mệnh danh là “Chiến hạm không bao giờ chìm”. Với những chiến công xuất sắc đó, Cồn Cỏ vinh dự 2 lần được phong tặng danh hiệu Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân.
Huyện đảo Lý Sơn nằm ở phía Đông Bắc tỉnh Quảng Ngãi, cách đất liền 18 hải lý, gồm đảo Lớn (Lý Sơn, Cù lao Ré), đảo Bé (Cù lao Bờ Bãi) và hòn Mù Cu, có diện tích tự nhiên 9,97 km2, dân số trên 22.000 người, có 3 xã: An Hải, An Vĩnh và An Bình. Huyện đảo Cồn Cỏ là một hòn đảo thuộc vùng biển Quảng Trị, có diện tích 2,2km2, nằm cách biển Cửa Việt 18 hải lý về phía đông, được kiến tạo từ phun trào của núi lửa cách đây trên 4 vạn năm.
Do đặc điểm của địa bàn sinh sống, ngư dân Lý Sơn có truyền thống đánh bắt cá lâu đời, nhất là ở các vùng biển khơi. Toàn huyện hiện có trên 400 tàu cá, với tổng công suất khoảng 48.000 CV. Sản lượng khai thác hải sản hàng năm đạt hơn 37.000 tấn. Tỷ trọng các ngành kinh tế chủ yếu của huyện đảo Lý Sơn là: ngành nông - lâm - ngư nghiệp chiếm 5,17%; thương mại dịch vụ chiếm 40,6%; công nghiệp - tiểu thủ công nghiệp chiếm 7,7%. Cơ cấu kinh tế chuyển dịch theo hướng tăng tỷ trọng ngư nghiệp, dịch vụ - thương mại, công nghiệp - tiểu thủ công nghiệp, giảm dần tỷ trọng ngành nông nghiệp. Đối với Cồn Cỏ, xác định quan điểm mạnh lên từ biển, giàu lên từ biển, xuất phát từ những lợi thế cơ bản: Đảo có hệ sinh thái với những bãi biển đẹp, môi trường hoang sơ và được bảo vệ tốt, có tiềm năng phát triển du lịch; đảo nằm giữa ngư trường Con Hổ gần 9.000 km2 với nhiều loài hải sản có trữ lượng khá. Với tiềm năng, lợi thế và chiến lược quốc phòng an ninh trong tình hình mới, ngày 1/10/2004 Chính phủ đã ban hành Nghị định 174/NĐ-CP về việc thành lập huyện đảo Cồn Cỏ, đơn vị hành chính thứ 10 của tỉnh Quảng Trị; từng bước thực hiện tiến trình dân sự hóa đảo. Từ đây, vấn đề bảo vệ đảo Cồn Cỏ, hòn đảo tiền tiêu của Tổ quốc gắn chặt chẽ với việc phát triển kinh tế - xã hội và xây dựng khu vực phòng thủ trên địa bàn tỉnh.
Nhắc đến Lý Sơn, du khách nghĩ ngay đến vùng đất được mệnh danh là “vương quốc” của tỏi. Tổng diện tích đất tự nhiên của huyện đảo chỉ hơn 1.000 ha. Điều đặc biệt, đất nông nghiệp ở Lý Sơn không thể trồng lúa, chỉ thích hợp cho việc trồng hành, tỏi, một trong những đặc sản của tỉnh Quảng Ngãi được xác lập kỷ lục Việt Nam. Thời điểm chúng tôi có mặt ở Lý Sơn, giá một cân tỏi thường khoảng 70.000 đồng, nhưng giá một cân tỏi một múi, hay còn gọi là “tỏi mồ côi” lên đến trên 1 triệu đồng. Tép tỏi nhỏ nhưng chắc nịch, không chỉ là thứ gia vị hảo hạng mà còn là phương thuốc quý. “Tỏi mồ côi” ngâm với rượu thành một vị thuốc chữa cao huyết áp và mỡ máu, hạ cholesterol trong máu, nâng cao sức đề kháng cho cơ thể. Nhắc đến Cồn Cỏ, những ai nặng lòng với đất này trong những năm đạn bom ác liệt thường thuộc bài hát “Cồn Cỏ có con cá đua là con cua đá...” . Chuyện kể rằng, có những ngày bị máy bay, tàu chiến Mỹ đánh phá với cường độ cao, đất liền chưa tiếp viện được, bộ đội trên đảo thiếu gạo, thiếu nước ngọt..., nguồn sống của họ chính là con cua đá. Hai sản vật gắn với hai vùng đất nghèo mà đong đầy thủy chung và trĩu nặng ân tình!
Một đặc điểm dễ nhận thấy là những con đường ven biển nằm trong khu dân cư ở Lý Sơn đều được xây dựng kiên cố, có hệ thống kè chắn sóng bao bọc. Tỷ lệ cây xanh không cao. Trái lại, trên đảo Cồn Cỏ, rừng nguyên sinh chiếm 74% diện tích. Bãi biển quanh đảo đa dạng với các bãi cát, bãi đá san hô, bãi đá mácma. Có điểm chung nhất là những dãy nhà dân trên đảo, cả Lý Sơn, lẫn Còn Cỏ đều tựa lưng vào nhau, chống lại bão tố, gió cát bao đời, nép mình dưới tán những cây bàng vuông, cây phong ba xanh ngắt. Đi trên những con đường của Lý Sơn, du khách phương xa như lạc vào giữa một đại gia đình luôn quần tụ, ấm áp. Ra khỏi thân làng là những ruộng hành như những dảnh mạ non lợp những hàng chỉ xanh trên cát trắng. Ở Cồn Cỏ bây giờ, với số vốn đầu tư gần 1.000 tỷ đồng, nhiều công trình thiết yếu được đầu tư như cảng cá, khu dịch vụ hậu cần nghề cá, kè chống xói lở bảo vệ đảo, hệ thống điện, nước, giao thông...; các hoạt động dịch vụ đời sống cung ứng điện, nước, du lịch được khởi động; công tác bảo vệ tài nguyên môi trường sinh thái được tăng cường. Văn hoá xã hội được coi trọng, các thiết chế văn hoá được hình thành. Cùng với việc xây dựng đời sống văn hóa, các hoạt động văn hoá thể thao được tổ chức thường xuyên đã phần nào đáp ứng nhu cầu tinh thần cho cán bộ, chiến sĩ và nhân dân nơi đảo xa.
Nếu huyện đảo Lý Sơn mang dáng dấp của một vùng quê trù phú với trên 22.000 người dân gắn bó lâu đời, thì từ năm 1975 đến cuối thế kỷ 20, Cồn Cỏ vẫn là đảo quân sự gần như không có giao thương với bên ngoài. Ngày 26/6/2014 tại Hà Nội, Trung ương Đoàn đã triển khai đề án xây dựng năm đảo thanh niên trên cả nước (từ nay đến năm 2020) là đảo Trần (Quảng Ninh), Bạch Long Vĩ (Hải Phòng), Thổ Chu (Kiên Giang), Hòn Chuối (Cà Mau) và Cồn Cỏ (Quảng Trị). Tháng 3/2002, 43 đoàn viên Thanh niên xung phong ra xây dựng đảo (nay còn 11 cặp vợ chồng trẻ đang bám trụ). Ngày 1/10/2004, Thủ tướng Chính phủ ký Nghị định thành lập huyện đảo Cồn Cỏ với định hướng nơi đây trở thành một “huyện đảo du lịch”. Bây giờ, có thể xem Cồn Cỏ là một thị tứ giữa Biển Đông được rồi. Hai trục đường trung tâm đảo là trụ sở của các ban ngành, những dãy nhà khang trang, cao tầng duyên dáng. Giữa trung tâm huyện là một hồ chứa dự trữ nước ngọt cho cả đảo. Điện đã tỏa sáng khắp nơi xóa tan cái tĩnh mịch giữa Biển Đông quanh năm sóng vỗ.
Nhờ được trồng với kỹ thuật và thổ nhưỡng đặc biệt nên đã tạo cho củ tỏi Lý Sơn một hương vị nồng cay đặc trưng không nơi nào có được. Khi chúng tôi ra Lý Sơn, mùa trồng tỏi chưa tới, nhưng những ruộng hành tím đã cho thu hoạch. Hành bó từng búi để hong trên cát trắng chờ tay người đem đi phơi phong, tỏa mùi hương hăng nồng dịu nhẹ nơi những thửa cát bậc thang nhỏ như những ô bàn cờ. Một bạn văn ở Quảng Ngãi nhắc lại, người đầu tiên “quảng bá” cho tỏi Lý Sơn một cách chính thức bằng một hình thức rất sang trọng là nhà văn nổi tiếng Nguyễn Thành Long, qua truyện vừa đặc sắc “Lý Sơn, mùa tỏi”. Đối với văn chương, Cồn Cỏ được nhắc đến với tần suất khá lớn qua các tác phẩm của những nhà văn hàng đầu Việt Nam như Hồ Phương (Ký sự: Chúng tôi ở Cồn Cỏ), Hoàng Phủ Ngọc Tường (Bút ký: Cồn Cỏ ngày thường), Nguyễn Khải (Bút ký: Họ sống và chiến đấu)… Ở Lý Sơn bây giờ trên một ngọn đồi cao nhất đảo đã được xây dựng cột cờ chủ quyền, ngày đêm, lá cờ đỏ sao vàng luôn tung bay ngạo nghễ giữa Biển Đông lộng gió. Ở đảo Cồn Cỏ có hai điểm cao, điểm cao nhất là nơi đặt ngọn hải đăng bốn mùa tỏa ánh sáng định vị cho tàu thuyền giữa đại dương. Trong kháng chiến chống Mỹ cứu nước, nơi đây từng được dựng lên một chòi canh bằng thân cây có trên đảo. Bộ đội túc trực đêm ngày, canh trời, canh biển, để đảo không bị bất ngờ trước các cuộc đánh phá của giặc.
Có thể nói, không nơi đâu như ở Cồn Cỏ, một hòn đảo nhỏ đã vinh dự được 2 lần phong tặng danh hiệu Anh hùng LLVTND, 6 cá nhân được phong tặng danh hiệu Anh hùng LLVTND gồm Thái Văn A, Nguyễn Tăng Mật, Cao Văn Khang, Lê Văn Ban, Cao Tất Đắc, Bùi Hạnh. Đặt chân lên đảo Lý Sơn, chúng tôi đã đến thăm, dâng hương Di tích lịch sử văn hóa cấp Quốc gia Âm Linh Tự và mộ lính đội Hoàng Sa, nơi tổ chức Lễ khao lề thế lính Hoàng Sa và bảo tồn những ngôi mộ gió của những người lính Hoàng Sa hy sinh vì chủ quyền biển, đảo thiêng liêng của Tổ quốc hàng trăm năm trước; thăm Nhà trưng bày Hải đội Hoàng Sa kiêm quản Bắc Hải, nơi lưu lại nhiều bằng chứng lịch sử có giá trị đặc biệt, chứng minh Hoàng Sa và Trường Sa là một phần lãnh thổ thiêng liêng, không thể tách rời của Tổ quốc Việt Nam từ nhiều thế kỷ trước... Nhà trưng bày Hải đội Hoàng Sa kiêm quản Bắc Hải nằm ngay trung tâm huyện lỵ, còn Di tích lịch sử văn hóa cấp Quốc gia Âm Linh Tự và mộ lính đội Hoàng Sa lại nằm ngay giữa khu dân cư trù mật. Sách Phủ biên tạp lục của Lê Quý Đôn viết năm 1776 có đoạn: "Trước họ Nguyễn đặt đội Hoàng Sa 70 suất, lấy người xã An Vĩnh sung vào, cắt phiên mỗi năm cứ tháng hai nhận giấy sai đi, mang lương đủ ăn 6 tháng, đi bằng năm chiếc thuyền câu nhỏ, ra biển ba ngày ba đêm thì đến đảo ấy. Ở đấy tha hồ bắt chim cá mà ăn. Lấy được hóa vật của tàu, như gươm, tiền bạc, vòng bạc… Đến kỳ tháng 8 thì về, vào cửa Eo, đến thành Phú Xuân để nộp". Như vậy, hải đội Hoàng Sa vượt biển trên những chiếc thuyền câu nhỏ, để tiện luồn lách trong quần đảo có nhiều rạn san hô và bãi đá ngầm hiểm trở. Qua các nguồn sử liệu cho thấy, khi vào trấn nhậm vùng đất phía Nam, Chúa Nguyễn đã cho lập đội Hoàng Sa để bảo vệ và khai thác Biển Đông. Chính những con người đang trò chuyện với tôi đây, tổ tiên, cha ông họ đã từng là tráng đinh của 2 làng An Vĩnh và An Hải trong cửa biển Sa Kỳ và sau này là hai phường An Vĩnh và An Hải trên đảo Lý Sơn, vâng lệnh triều đình, sung vào hùng binh trong đội Hoàng Sa xưa làm nhiệm vụ tại hai quần đảo Hoàng Sa, Trường Sa của Tổ quốc. Những năm gần đây, Lễ khao lề thế lính Hoàng Sa được địa phương tổ chức long trọng với sự tham gia đông đảo người dân, tạo nên một nghi lễ mang đậm nét nhân văn sâu sắc.
Tôi đã có vinh dự ra Cồn Cỏ dự lễ kỷ niệm 10 năm ngày thành lập huyện và 55 năm ngày truyền thống lực lượng vũ trang đảo Cồn Cỏ. Sự kiện này được tổ chức nhằm tiếp tục vun đắp niềm tự hào về truyền thống hai lần Anh hùng của lực lượng vũ trang huyện đảo, khẳng định rõ hơn tính đúng đắn của quá trình dân sự hoá đảo Cồn Cỏ trong quá trình hội nhập đi lên của đất nước và những kết quả, kinh nghiệm bước đầu sau 10 năm thành lập huyện. Đồng thời nâng cao vai trò, trách nhiệm của cán bộ, quân và dân huyện đảo trong tình hình Biển Đông, đặc biệt là đối với thế hệ trẻ trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam XHCN. Một điều may mắn cho chúng tôi là trong chuyến ra đảo Lý Sơn lần này được chứng kiến một sự kiện đặc biệt quan trọng, đó là không khí sôi động chuẩn bị Lễ khánh thành Dự án cấp điện từ hệ thống điện quốc gia cho huyện đảo bằng cáp ngầm vào ngày 28/9/2014. Đây là dự án cáp ngầm xuyên biển cấp điện từ hệ thống điện lưới quốc gia cho huyện đảo thứ ba được xây dựng tại Việt Nam đến thời điểm hiện nay (sau các đảo Cô Tô và Phú Quốc), với chiều dài đường cáp ngầm gần 27 km, tổng vốn đầu tư hơn 652,5 tỷ đồng. Từ giữa tháng 9/2014, công trình đã được đóng điện kỹ thuật thành công, người dân trên đảo đã được sử dụng nguồn điện lưới quốc gia 24/24 giờ, thay cho 5 giờ/ngày trước đây. Bên cạnh tạo điều kiện thúc đẩy phát triển kinh tế- xã hội, đảm bảo an ninh, quốc phòng, đây còn là công trình tri ân các thế hệ người dân Lý Sơn đã anh dũng hy sinh xương máu vì sự nghiệp hòa bình, thống nhất, chủ quyền quốc gia, toàn vẹn lãnh thổ của Tổ quốc…
Rời xa đảo Lý Sơn, chúng tôi lại thấy Cồn Cỏ thật gần. Ở đâu, biển đảo, quê hương Việt Nam cũng thật gần gũi, thân thương, sâu nặng ân tình…
Đ.T.T
