"Hồi vợ chồng, con cái gia đình tôi chặt cây, dò đường tìm lên mảnh đất bây giờ là bản Khe Me để tính chuyện lập nghiệp lâu dài. Vùng đất này vẫn còn hoang vắng, âm u chứ không phải là bản Khe Me trù phú với những ngôi nhà sàn khang trang được làm bằng gỗ, lợp ngói đỏ tươi minh chứng cho đời sống khá giả từng ngày của đồng bào Vân Kiều như bây giờ mà anh thấy.” – Xôm Bình đã mở đầu câu chuyện như vậy với tôi về “lai lịch” của bản Khe Me (xã Linh Thượng, huyện Gio Linh), nơi mà ông được dân bản xem như là “Thần hoàng sống” bởi công lao lập bản, lập làng của ông.
Ra tay “bạt đồi, ngăn suối”
Vì không hẹn trước, nên tôi phải ngồi chờ Xôm Bình (sinh năm 1941 và còn có họ tên khác là Nguyễn Văn Bình) đi làm rẫy về trong ngôi nhà sàn vừa mới xây dựng hơn nửa tỷ đồng, thuộc vào loại khang trang, to đẹp “bậc nhất” bản Khe Me. Chờ đợi gần cả tiếng đồng hồ, Xôm Bình mới về từ đám rẫy bên kia suối Khe Me. Rửa vội đôi tay chai sần lấm lem bùn đất, Xôm Bình lên nhà tiếp chuyện tôi. Xôm Bình cho biết, ông vốn quê gốc ở xã Ba Lòng (huyện Đakrông ngày nay). Chính tập quán du canh, du cư nên hàng trăm năm trước đã đưa dòng tộc của ông phiêu bạt qua bao cánh rừng, con suối, qua bao mùa đốt rừng làm rẫy để rồi khi đến mảnh đất Khe Me thì dừng bước chân lang thang mà định cư, lập nghiệp. Năm 1966, người dân bản Khe Me phải “rơi nước mắt” làm vội mâm cỗ cúng thần núi, thần rừng xin được “trả lại” khe suối, nương rẫy để khăn gói, bồng bế nhau ra tận thôn Bãi Hà (xã Vĩnh Hà, Vĩnh Linh) tránh đạn, bom của Mỹ - ngụy. Bản Khe Me cũng “mất tên” từ đó. Hòa bình lập lại, người dân bản Khe Me trước đây trở về sinh sống ở nhiều bản, làng của xã Linh Thượng nhưng tuyệt nhiên không ai muốn trở lại mảnh đất Khe Me. Riêng phần Xôm Bình, từ năm 1965 ông tham gia dân công hỏa tuyến chuyên vận chuyển lương thực, thực phẩm, đạn dược cho bộ đội trên tuyến đường Trường Sơn. Năm 1969, ông xuất ngũ rồi được cử ra miền Bắc học lớp quản lý kinh tế ở Hà Nội. Năm 1973, ông trở lại xã Vĩnh Hà (huyện Vĩnh Linh) sinh sống mãi cho đến năm 1987 mới về xã Linh Thượng. Năm 1988, do được học tập ở miền Bắc lại có uy tín với người dân (nhất là đồng bào Vân Kiều) nên Xôm Bình được bầu làm Bí thư Đảng ủy xã Linh Thượng.
“Dù ở cương vị lãnh đạo xã Linh Thượng và ở bản, làng nào cũng là ở trên đất Linh Thượng cả. Nhưng trong lòng tôi vẫn luôn canh cánh mong muốn quay về sinh cơ, lập nghiệp ở bản cũ. Dù ở đó, đất đai còn phủ kín cây rừng... ” – Xôm Bình bồi hồi nhớ lại.
Để thực hiện ước mơ “dựng lại” bản Khe Me xưa, năm 1990 Xôm Bình bắt đầu đi vận động anh em, họ hàng trong dòng tộc của mình đang sống tản mác ở các bản, làng trên địa bàn xã Linh Thượng lên Khe Me lập nghiệp. Dù là họ hàng, dòng tộc nhưng việc vận động không phải là chuyện dễ dàng vì ai cũng có lý do riêng của họ để từ chối Xôm Bình. Chung quy lại, lý do mà họ đưa ra là họ đã dựng nhà cửa và quen sống ở bản mới rồi nên không muốn về lại mảnh đất Khe Me hoang vu nữa. Xôm Bình phải đưa ra nhiều lý lẽ để thuyết phục họ như bản Khe Me là đất thuở xưa cha ông chọn lập bản, lập làng. Rồi đất Khe Me còn rộng rãi nếu chịu khó sẽ khai hoang, phục hóa trở thành đất màu mỡ... phù hợp để trồng lúa nước, cao su tiểu điền và trồng rừng. Và rồi có 5 hộ đồng ý theo Xôm Bình lên đất Khe Me. Ngày phát dọn cây rừng mở đường xuyên qua đồi Bồ Quân rồi đặt chân lên Khe Me, Xôm Bình gần như bật khóc trước khung cảnh hoang vắng của mảnh đất ngày xưa vốn là bản Khe Me quần tụ những nóc nhà sàn đầm ấm của người Vân Kiều. Một mâm cỗ được dọn ra để Xôm Bình khấn thần núi, thần rừng xin được “nhận lại” khe suối, nương rẫy mà sinh cơ, lập nghiệp dài lâu. Rồi mỗi người tìm chọn cho mình mảnh đất phù hợp để chặt cây dựng nhà. Bản Khe Me bắt đầu có lại tên từ đó.
“Hồi mới lên đây, hàng ngày gia đình tôi cùng với năm hộ dân cứ tìm những khoảnh đất bằng phẳng gần suối Khe Me để be bờ, đắp đập trồng lúa nước. Rồi lên đồi phát cây, san lấp mặt bằng để làm rẫy. Phải chủ động nguồn cung cấp lương thực để gia đình mình cùng dân bản no cái bụng trước, sau mới tính chuyện làm giàu. Sau khi khai hoang được một số diện tích đất để trồng lúa nước ở suối Khe Me, tôi và bà con dân bản lại gặp phải một vấn đề khá là nan giải đó là đất bị nhiễm phèn nặng. Để khắc phục, tôi phải lặn lội xuống thị trấn Gio Linh mua vôi bột sau đó huy động dân bản xuống gùi cõng về để bón ruộng, cải tạo phèn. Qua vài vụ, diện tích ruộng trồng lúa nước bắt đầu hết nhiễm phèn, lúa nước cho năng suất cao. Còn làm rẫy cũng lại gặp “vấn đề” bởi rẫy gần rừng nên đến vụ trồng hoa màu là từng đàn lợn rừng kéo về phá. Tôi lại bàn với dân bản phải chặt cây rào rẫy để lợn rừng không vào phá rẫy. Nói thì nghe dễ dàng vậy chứ hồi đó cũng gian nan lắm. Những hộ theo tôi lên bản Khe Me cũng có hộ chịu không nổi khổ cực muốn bỏ về nhưng rồi tôi phải đến tận nhà động viên để họ ở lại.” – Xôm Bình kể lại tháng ngày gian nan lên lập lại bản Khe Me.
“Mình phải làm trước...”
Khi tôi hỏi về “cái được” lớn nhất của người dân khi theo Xôm Bình lên bản Khe Me. Xôm Bình tủm tỉm cười: “Được nhiều thứ lắm. Anh xem, từ năm hộ dân theo tôi lên Khe Me lập bản. Đến nay, cả bản Khe Me có tám mươi hộ dân sinh sống (hầu hết là đồng bào dân tộc Vân Kiều). Có gần 50 - 60% hộ dân của bản Khe Me hiện nay có diện tích rừng trồng keo tai tượng, tràm hoa vàng, trồng cao su trên dưới 10 ha, 1 – 2 mẫu trồng lúa nước. Đời sống của người dân bản Khe Me bắt đầu vươn lên khá giả, có của ăn, của để... Hồi ấy, cứ mỗi lần lên UBND xã làm việc hay tranh thủ lúc rảnh rỗi phụ giúp vợ, con làm nương, làm rẫy, trong đầu tôi cứ trăn trở mãi với suy nghĩ là làm sao để bà con dân bản Khe Me phải khá, phải giàu. Mà muốn bà con có cuộc sống khá lên, giàu lên thì bản thân gia đình mình phải khá trước, giàu trước, sau đó hướng dẫn cho bà con cách làm giàu”.
Để gia đình mình khá lên, giàu lên, Xôm Bình tranh thủ những ngày không làm việc ở xã để cùng các con mang cơm nắm lên đồi phát cây trồng rừng. Năm 1993, khi không đảm nhiệm chức vụ Bí thư Đảng ủy xã Linh Thượng, Xôm Bình càng hăng hái hơn trong việc khai hoang, phục hóa vùng đồi để trồng rừng. Trên diện tích khai hoang, phục hóa, Xôm Bình tận dụng diện tích đất bằng phẳng để trồng cây cao su. Quyết tâm làm giàu cho gia đình nhưng Xôm Bình không quên đi vận động dân bản cùng mình khai hoang đất đai để trồng rừng, trồng cao su. Thành quả của tháng ngày vất vả, khó nhọc ngày xưa là mười lăm ha rừng, bốn ha cao su tiểu điền, hai mẫu ruộng nước... đem lại nguồn thu nhập hàng năm từ 60 – 70 triệu đồng của ngày hôm nay.
“Mình nói được thì phải làm được mới mong bà con dân bản nghe theo. Thực tế đời sống kinh tế của gia đình tôi cũng như người dân bản Khe Me hôm nay đã chứng minh cho quyết định lên “dựng lại” bản để cùng nhau làm giàu trên mảnh đất quê hương của tôi là đúng đắn. Nói để anh mừng, vừa rồi bằng số tiền tích lũy được, tôi xây cho hai đứa con trai hai căn nhà sàn hơn 1 tỷ đồng. Tiền xây dựng nhà là tiền “mồ hôi” mà mấy cha con tôi đã đổ trên từng khoảnh đồi hoang, khe suối cả đó” – Xôm Bình chia sẻ với tôi như vậy. Tôi biết, ngoài việc làm giàu cho gia đình mình cũng như vận động, hướng dẫn cho bà con dân bản làm giàu thì Xôm Bình còn làm được nhiều việc nữa mà đơn cử như vận động bà con dân bản bài trừ các hủ tục, mê tín dị đoan và xây dựng đời sống văn hóa mới trên chính bản Khe Me.
H.T.S
