Tốt nghiệp Đại học Sư phạm Huế năm 1968, lên miền cao nguyên Lâm Đồng dạy học ở trường trung học Bảo Lộc được hai năm, nỗi nhớ quê hương gia đình đã thôi thúc tôi trở về và từ đó gắn bó gần trọn cuộc đời dạy học với ngôi trường trung học Nguyễn Hoàng và sau này là trường Trung học phổ thông thị xã Quảng Trị, ngôi trường nơi tôi đã học tập và vui chơi cùng bạn bè suốt thời áo trắng mộng mơ.
Được thành lập năm 1951 bởi một nhóm thân hào nhân sỹ, phụ huynh học sinh ở thị xã Quảng Trị với cái tên ban đầu là trường Trung học tư thục Quảng Trị, đến năm 1952, trường mới được chính thức mang tên chúa Tiên Nguyễn Hoàng. Ban đầu trường chỉ là một dãy nhà lợp tranh vách đất cạnh dòng sông Thạch Hãn, nằm trên cùng con đường mang tên chúa Tiên. Khi tôi bắt đầu vào học lớp đệ thất (lớp 6 nay) năm 1957, thì trường chuyển đến cơ ngơi mới khang trang hơn với một khu nhà hai tầng, phòng học lợp ngói và tôn dài chung quanh, nằm trên đường Duy Tân (nay là đường Hai Bà Trưng).
Kể từ khi ngôi trường trung học đầu tiên của toàn vùng Quảng Trị được thành lập lấy tên là Nguyễn Hoàng, người dân Quảng Trị có thêm niềm tự hào về một cơ sở giáo dục chất lượng ngay trên quê hương mình. Trước đó, học trò Quảng Trị sau khi học hết bậc tiểu học phải vào Huế học tiếp bậc trung học. Đa số học sinh của trường đến từ những làng quê nghèo bom đạn chiến tranh đe dọa. Nhà trường thường động viên các em vượt qua khó khăn nỗ lực đến trường trau dồi kiến thức, trao phần thưởng cho học sinh giỏi. Niềm vui trong ngày bế giảng năm học đến với học sinh giỏi là những chồng sách tham khảo, từ điển nặng trịch. Nhất là giải thưởng Danh dự toàn trường trao cho học sinh xuất sắc được hội đồng giáo sư chọn lựa. Bên cạnh học tập, nhà trường đã tổ chức các hoạt động thể thao, văn nghệ, báo chí, đóng trại, công tác xã hội... Từ những hoạt động này nhiều năng khiếu văn thơ đã bắt đầu xuất hiện để sau này khẳng định tên tuổi như Nguyễn Tùng, Thái Đào, Võ Thị Quỳnh, Võ Văn Hoa, Nguyễn Đặng Mừng, Ngô Thị Hương Thủy, Đoàn Minh Phú, Nguyễn Thanh, Hoàng Văn Chẫm...
Kể từ tháng 3 - 1972, bom đạn chiến tranh ác liệt, người dân Quảng Trị bắt đầu đi sơ tán, thầy trò ngậm ngùi rời trường, xa lìa quê hương. Đà Nẵng được xem là quê hương thứ hai của giáo viên và học sinh của trường Nguyễn Hoàng. Trường học được mở ra ở các trại tạm cư Hòa Khánh, Non Nước, vốn là các trại của lính Mỹ bỏ lại, cơ sở vật chất thiếu thốn trăm bề, học sinh phải mang theo ghế, đòn để ngồi ghi bài. Các phòng học đơn sơ lợp tôn sát nhau, chỉ ngăn bằng tấm mành tre, đến giờ học âm thanh các bài giảng chồng lên nhau nếu học sinh tập trung không cao sẽ không tiếp thu được nội dung thầy cô giảng. Để tạo niềm vui quên đi khó khăn gian khổ, nhà trường tổ chức thi đua làm báo tường, tập san đón xuân 1973. Tâm tình của người con xa quê, khát vọng hòa bình, mong ước ngày trở về quê hương, tình thầy trò, bạn bè được gửi gắm lên tờ báo. Trong điều kiện dạy và học tạm bợ, nhưng tâm huyết của thầy cô và học sinh Nguyễn Hoàng vẫn một lòng một dạ theo trường.
Sang năm học 1973 - 1974, các lớp học đã đủ bàn ghế, hoạt động dạy và học của nhà trường tiến hành chất lượng hơn. Cũng vào thời gian này tình hình chiến sự Quảng Trị tạm yên, chương trình hồi cư bắt đầu, cho đến tháng 8 - 1974 thì kết thúc. Hầu hết thầy cô và học sinh đều theo gia đình về Hải Lăng. Thầy trò chuyển vào ngôi trường trung học mới hai tầng gồm 10 phòng học xây trên đồi cát Diên Sanh mang tên Nguyễn Hoàng (sau này là trường cấp 3 Hải Lăng). Lúc trường hồi cư về Hải Lăng, gặp bao khó khăn vì cái gì cũng mới, phải bắt đầu gây dựng lại từ đầu. Trong lễ khai giảng năm học mới, thầy hiệu trưởng Hoàng Văn Liệu đề nghị toàn trường dành một phút mặc niệm các thầy cô và những người đã hi sinh trong những ngày khói lửa chiến tranh trên quê hương. Học sinh từ các làng quê tiếp tục hội tụ về đây trau dồi kiến thức. Trong khoảng thời gian giữa tháng 3 - 1975, liên tiếp nổ ra những đợt tấn công của bộ đội ta vào phòng tuyến của Việt Nam Cộng hòa nhằm giải phóng miền Nam, người dân hồi cư mấy tháng trước lại khăn gói ra đi. Thầy trò cùng gia đình lại rời trường, rời vùng đồi cát Diên Sanh để tìm nơi trú ẩn qua cơn bom đạn cho đến ngày 30 - 4 - 1975, miền Nam được hoàn toàn giải phóng, mọi người lại trở về quê cũ, khai hoang phục hóa, xây dựng nhà cửa và trồng trọt trên mảnh đất đầy phế liệu chiến tranh để lại.
Thầy Cái Ngọc, Quyền Hiệu trưởng - đại diện Ban Giám hiệu nhà trường giao nộp hồ sơ sổ sách và tài sản cho nhân viên Ty Giáo dục thuộc chính quyền cách mạng tỉnh Quảng Trị. Vậy là sau ngày giải phóng, ngôi trường trung học đầu tiên của tỉnh Quảng Trị không còn mang tên Nguyễn Hoàng. Đa số giáo viên cũ trường Nguyễn Hoàng được trở lại công tác tại trường cấp 3 Hải Lăng - trên vị trí của trường Nguyễn Hoàng trước đó. Giáo viên được tham gia các đợt học tập chính trị và chuyên môn nghiệp vụ do tỉnh tổ chức để trở thành người giáo viên nhân dân. Học cách suy nghĩ cho đến lối sống để có sự hài hòa với xã hội và con người mới, từ đó sẽ bước đi vững vàng hơn trong sự nghiệp trồng người. Nhìn lại chặng đường 23 năm qua bốn lần phải dịch chuyển cơ sở, trường trung học Nguyễn Hoàng là cơ sở giáo dục có uy tín của tỉnh Quảng Trị thời bấy giờ. Những ai may mắn được theo học ở đây đều cảm thấy tự hào và vinh dự khi trở thành học sinh của một ngôi trường công lớn nhất tỉnh, ngôi trường đã đào tạo nên bao người con ưu tú cho quê hương.
Một thời gian sau khi đất nước thống nhất, tỉnh Quảng Trị đã quyết định cho thành lập trường cấp 3 Triệu Phong (tên gọi đầu tiên của trường THPT thị xã Quảng Trị) tại Bèng, làng Nại Cửu, xã Triệu Đông (Triệu Phong). Ngày tôi mới về trường cấp 3 Triệu Phong, cơ sở này lúc đầu chỉ có mấy dãy nhà vách đất lợp tôn, chung quanh đầy lau lách và bụi bờ, mảnh đạn bom còn rất nhiều trong đất. Phòng học mượn nhà đội Hợp tác xã Nại Cửu, trường vẻn vẹn chỉ có ba lớp, 7 thầy giáo, 117 học sinh. Tập thể giáo chức đứng ra tổ chức đám cưới theo nếp sống mới cho thầy Hoàng Văn Thủ dạy hóa và cô Lê Thị Nghệ dạy văn tại phòng hội đồng của trường. Bữa tiệc chỉ có bánh kẹo, thuốc lá và mấy chai rượu nhưng rất đầm ấm. Giai đoạn này công trình thủy nông Nam Thạch Hãn bắt đầu triển khai rầm rộ, không những thanh niên nhiều tỉnh về đây góp công sức mà thầy trò nhà trường cũng tham gia tích cực.
Đến tháng 7 - 1976, thầy trò chuyển đến ngôi trường mới được xây dựng gần Thành Cổ Quảng Trị, ngay ở vị trí trường Nguyễn Hoàng xưa. Năm 1977 trường đổi tên thành Trường số 1 Triệu Hải. Sau nhiều lần tách nhập địa giới hành chính, bây giờ ngôi trường ấy mang tên Trường THPT thị xã Quảng Trị. Đây là nơi tôi gắn bó lâu dài nhất, gần ba mươi năm công tác. Trong những ngày tháng đầy khó khăn gian khổ của những năm 80, cơm không đủ ăn, áo không đủ mặc, giáo viên ngoài giờ lên lớp còn phải tranh thủ làm ruộng để có đủ cái ăn, mọi người hay đùa nhau “giáo viên là một nông dân, dạy học là nghề phụ”. Giáo viên trong trường nỗ lực khai hoang đám đất đầy bom đạn, thép gai quanh trường, xuống bùn làm ruộng kiếm thêm lương thực được mấy năm thì hợp tác xã địa phương thu hồi toàn bộ đất quanh trường. Gia đình tôi cũng thế, nhân nghỉ hè tôi cuốc gần sào đất cấy lúa vụ hè thu, đạp xe về quê ngoại xin mạ, cuối buổi học nhờ các em nữ xuống ruộng cấy giúp. Nhớ lại những lần cuốc đất bong rộp bàn tay mới thấm thía những câu thơ “Suốt một đời ăn hạt gạo Nhân dân/ Lần thứ nhất nhà văn đi học cấy/ Bỗng hối tiếc nghìn câu thơ nước chảy/ Chửa “vì người” bằng một bữa cơm ăn” (bài thơ Đi thực tế của Chế Lan Viên).
Theo phương châm học tập kết hợp với lao động sản xuất, nhà trường đã vận động thầy cô giáo và học sinh tham gia các mô hình trồng cây cho lâm trường Triệu Hải, lên rừng chặt đót, thu gom sắt vụn nhập cho ngoại thương, xay xát, làm gạch, bên cạnh hợp đồng với các HTX nông nghiệp làm cỏ lúa, làm sạch kênh,... Nhớ nhất những lần thầy trò đi chặt đót trên đồi Triệu Thượng, đóng trại cả tuần lễ tuy mệt nhưng vui. Những lần vượt đồi Triệu Ái cùng học sinh trồng cây gây rừng, những lần thầy trò tập nhào đất, đúc gạch trên đường về cầu Ba Bến. Có hôm lớp làm cỏ lúa cho HTX Hải Phú trời mưa, thầy trò mang theo cơm, buổi trưa vào nhà dân nghỉ, chiều về có em xách một xâu cá bắt được trên ruộng tặng thầy. Tình thầy trò chân chất mà đậm đà hơn bao giờ hết.
Những ngày đầu chồng chất khó khăn, thiếu thốn nhưng đầy ắp nghĩa tình không bao giờ quên. Cả mấy chục con người là một khối đoàn kết, thống nhất vì mục tiêu chung, sống có nhau, vì nhau, nhờ nhau mà tiến bộ, trưởng thành, phát triển. Tôi trân trọng, tri ân những năm tháng, những đồng nghiệp và bao lớp học trò đã làm nên vị ngọt thuở ấy. Có mặt trong những ngày đầu cùng với những đồng nghiệp đặt nền móng xây dựng mái trường, chứng kiến ngôi trường trưởng thành và phát triển như ngày hôm nay đó là niềm tự hào, hạnh phúc lớn nhất trong sự nghiệp trồng người của tôi. Năm 2005, nhân dịp kỷ niệm 30 năm thành lập, trường THPT thị xã Quảng Trị đón nhận Huân chương Lao động hạng Nhì. Đến năm 2010 trường vinh dự nhận Huân chương Lao động hạng Nhất và trường chuẩn quốc gia. Những huân chương cao quý lần lượt được trao tặng cho nhà trường, đó là thành quả chung của thầy trò nhiều thế hệ, niềm tự hào về ngôi trường giàu truyền thống của tỉnh Quảng Trị. Bây giờ, trường đã đổi thay nhiều, lớn mạnh và phát triển mọi mặt, nhắc lại những năm tháng ấy để thấy hết công lao của thầy và trò trường THPT thị xã Quảng Trị đã góp phần làm nên một thương hiệu cho nhà trường nói riêng, ngành Giáo dục và Đào tạo Quảng Trị nói chung.
Từ sự gắn bó giữa hai ngôi trường có truyền thống dạy tốt học tốt, đào tạo nhân tài cho quê hương, đất nước lại được xây dựng trên cùng một khu đất nên có nhiều ý kiến nên đặt tên Nguyễn Hoàng cho trường THPT thị xã Quảng Trị. Trong bài phát biểu nhân kỷ niệm 40 năm thành lập trường THPT thị xã Quảng Trị, Nhà giáo Ưu tú Hoàng Minh Long, Nguyên Hiệu trưởng nhà trường đã đề xuất đặt lại tên Nguyễn Hoàng nhằm nối liền truyền thống tốt đẹp của hai ngôi trường dưới chân Thành Cổ. Là người thầy giáo đã từng gắn bó, có nhiều kỷ niệm với hai ngôi trường, tôi hoàn toàn đồng tình với đề xuất trên. Hy vọng một ngày gần đây trên sân trường xưa - nay các thế hệ thầy cô và cựu học sinh nhiều thế hệ sẽ nối vòng tay lớn, để truyền thống văn hóa, giáo dục Quảng Trị được kế thừa liên tục.
Hơn ba mươi năm sau, ngày 20 tháng 6 năm 2007, trên mảnh đất trường Nguyễn Hoàng xưa (nay là trường THPT thị xã Quảng Trị) đã diễn ra một cuộc hội ngộ, trùng phùng đầy xúc động. Buổi họp mặt thân mật đầu tiên của cựu thầy cô giáo, học sinh trường Nguyễn Hoàng được tổ chức trọng thể trên sân trường xưa với sự góp mặt của gần 1.000 cựu học sinh và giáo viên, do thầy giáo Nguyễn Viết Trác đứng ra tổ chức. Thầy trò trong tỉnh, từ mọi miền đất nước Sài Gòn, Tây Nguyên, Nha Trang, Đà Nẵng, Huế... và ở nước ngoài, từ bốn phương trời lại tìm đến nhau bằng nghĩa khí Nguyễn Hoàng. Thầy cô giáo, học trò các thế hệ gặp nhau mừng mừng tủi tủi. Những thế hệ cựu học sinh Nguyễn Hoàng đã mang theo tên gọi, hình ảnh ngôi trường đi khắp năm châu bốn bể. Đi đến đâu, những cựu học sinh vẫn mang niềm tự hào học trò Nguyễn Hoàng. Riêng về công tác khuyến học, nhiều nhóm cựu học sinh Nguyễn Hoàng đã giúp đỡ học sinh nghèo vượt khó trường THPT thị xã Quảng Trị trong nhiều năm liên tục. Hiện nay vẫn duy trì quỹ học bổng “Thắp sáng ước mơ” cho sinh viên nghèo Quảng Trị học ở Huế, Đà Nẵng, TP. Hồ Chí Minh do gia đình các thầy cô và cựu học sinh bảo trợ.
Thế hệ những nhà giáo gắn bó với cả hai ngôi trường Nguyễn Hoàng và trường THPT thị xã Quảng Trị như tôi tự hào là đã gieo hạt mùa đầu, hôm nay đã nhìn thấy rừng cây cao lớn vững chãi, làm rường cột, đóng góp xứng đáng cho quê hương, đất nước. Nhắc lại quá khứ đã qua để góp một lời nhắn nhủ, một niềm ước ao, một sự kỳ vọng về những giá trị yêu thương, về những niềm tự hào sẽ được tiếp nối ở mái trường THPT thị xã Quảng Trị hôm nay.
Đ.T.N
