Có những xứ sở xa xôi tưởng như không bao giờ đến được lại đến nhiều lần. Cũng có những miền đất gần gũi, dùng dằng mãi, hàng chục năm không về thăm được. Với tôi, chợ Bạn (thôn Thủy Bạn, xã Trung Giang, huyện Gio Linh) là một miền quê như vậy. Nơi tôi ở là thành phố Đông Hà, dù đường quanh co thì về đến chợ Bạn cũng chỉ hơn hai mươi cây số, vậy mà…
Không tính lần trở về hôm nay, lần cuối tôi được mẹ dắt đi chợ Bạn là một ngày nắng năm 1953. Hồi ấy, tôi bé lắm, không thể nhớ ngày, tháng mà chỉ biết rằng là vào mùa trâm bầu chín tím, hồng leo hai màu đỏ, vàng. Đó là những trái cây hoang dại, mỗi lần đi chợ Bạn, tôi thường tìm hái để ăn.
Cái thú của tôi đi chợ Bạn không phải để bán mua. Việc đó là của mẹ. Đường từ bờ sông, nơi mẹ tôi ghé đò, lên chợ Bạn chỉ vài trăm mét, đi qua những rặng trâm bầu (loại cây thân gỗ, cao khoảng bảy, tám mét). Xen kẽ với trâm bầu là những bụi chóc mao, hồng leo, cao quá cũng chỉ ngang tầm tay với của mẹ tôi. Thật thú vị khi đi dưới một cánh rừng như vậy. Đất dưới chân là cát pha, màu trắng êm dịu. Trên cao, sum suê những quả trâm bầu chín mọng to bằng đầu ngón tay trỏ của người lớn. Dưới thấp là những bụi chóc mao, quả to bằng nắm tay trẻ nhỏ và hồng leo to bằng những trái cam. Đất cát pha Thủy Bạn hình như hợp với sự sinh trưởng của những loại cây này. Mùa nắng đến, dù các loại cây khác có vàng vọt lá thì cánh rừng ở đây vẫn xanh mướt, lúc lỉu quả. Những trái cây này ăn không ngon. Bằng chứng là trẻ con chăn trâu bây giờ hái chơi cho đẹp, không mấy đứa cho vào miệng. Trâm bầu dù chín mấy cũng có vị chát. Hồng leo nhiều nhựa, bám sít vào miệng. Không sao, với thằng trẻ con đang tuổi lớn lại thường đói ăn như tôi ngày xưa, cái gì cho được vào miệng là ngon như chả nem. Lần tìm hái trái ăn no nê, tôi lại chạy vào chợ tìm mẹ để kiếm thêm hai xu kẹo bột, thứ kẹo làm bằng bột sắn ngào thêm chút đường. Đời mẹ nghèo, quà chợ cho con như vậy là quá quý. Tôi thường nhâm nhi những chiếc kẹo bột ấy rất lâu để thưởng thức vị ngon ngọt tuyệt vời của nó.
Nhiều loại cây của Việt Nam có sức sống mãnh liệt, trường tồn như người Việt. Rừng cây cạnh chợ Bạn sát sông Bến Hải, phía nam bờ sông là xã Trung Giang (huyện Gio Linh), phía bắc là xã Vĩnh Giang (huyện Vĩnh Linh). Suốt 21 năm đất nước bị chia cắt và chiến tranh, rừng cây này bị Mỹ - ngụy phát quang bằng bom đạn và chất hóa học da cam vì lo sợ sự ẩn nấp của quân đội ta, nhưng từ những chút rễ còn sót lại ở sâu dưới đất, lại nảy mầm nên cây, nên rừng. Bây giờ đi dọc bờ sông Bến Hải từ cầu Hiền Lương về Thuỷ Bạn, thi thoảng ta lại bắt gặp những cánh rừng nho nhỏ, xanh tươi, “hậu duệ” của những cánh rừng xưa ấy. Những người dân ở đây chăm chút bảo vệ những cánh rừng sinh thái của mình. Rừng cùng với dòng sông (thời đất nước bị chia cắt nhà thơ Tế Hanh gọi là Dòng lệ) tạo nên cảnh quan đẹp đến mê hồn.
Chợ Bạn bây giờ là chợ nông thôn mới, có đình chợ xây bằng bê tông cốt thép, mái lợp bằng tôn chống nóng màu xanh. Đình và sân chợ rộng thênh thang, đủ chỗ cho hàng trăm người tấp nập mua bán. Đi chợ Bạn tôi bỗng nhớ bút ký “Hồn chợ” của nhà báo Thùy Liên viết về chợ Do. Phải chăng bên ni bên nớ cách nhau không xa, cũng là dân quê Quảng Trị, nên người đi chợ và cách mua bán tại chợ Bạn cũng từa tựa chợ Do. Người bán không mặc cả. Người mua không trả giá. Đi chợ để bán mua, cũng có thể đi chợ để không làm gì, chỉ là dịp gặp nhau, thăm nhau, để trút bầu tâm sự về chuyện con cái, làm ăn, chuyện làng trên xóm dưới. Bên kia sông đã có chợ Do mà người chợ Do vẫn qua sông đi chợ Bạn. Bên này đã có chợ Bạn mà người chợ Bạn vẫn vượt cầu đi chợ Do. Đi chợ không chỉ vì hàng hóa, mà cái tình người níu kéo phải đi. Phiên chợ sáng nay có một đôi trai gái nắm chặt tay nhau, vòng vèo từ gian hàng này qua gian hàng khác. Tôi bắt chuyện với họ. Rất may, đôi bạn này khá cởi mở. Chàng trai cho biết: “Em ở bên kia sông.” Cô gái cười: “Em ở Thủy Bạn đây nè. Hàng chục lần anh ấy đi chợ Bạn chỉ “mua” được mỗi em”. Bao nhiêu cặp trai gái đôi bờ đã nên duyên chồng vợ, phải chăng từ những phiên chợ? Người xưa nói đúng: “Trai khôn tìm vợ chợ đông”. Chàng trai đang nắm tay cô gái đây là một minh chứng.
Không chỉ là chợ Bạn, các chợ nông thôn mới như chợ Vĩnh Kim, chợ Cửa Tùng, chợ Thuận… bây giờ đã được xây dựng khang trang, hàng hóa khá phong phú. Chợ Bạn ngày xưa cũng như chợ Chùa (làng Lưỡng Kim, Triệu Phước, Triệu Phong)… chỉ bán kim chỉ, đôi lít dầu hỏa, vài mẹt hàng bánh sắn, bánh đúc, quả mít, bó rau của vườn nhà, nay đã ngồn ngộn hàng hóa từ bình dân tới cao cấp. Không cần lên chợ tỉnh, chợ quê cũng có quạt điện, nồi cơm điện, bàn là điện, xe đạp điện… và quanh chợ đã có nhiều đại lý bán phân hóa học, thuốc trừ sâu, nông dân cần bao nhiêu cũng có. Chợ là tấm gương phản ánh khá trung thực đời sống và mức sống của dân cư trong vùng. Cùng nhiều chợ nông thôn mới, chợ Bạn bây giờ là một biểu hiện của nông thôn thanh bình, sung túc, no đủ. Người đi chợ Bạn bây giờ không phải là đòn gánh oằn vai, bàn chân gấp gáp, lấm bùn, nứt nẻ. Họ đến chợ với niềm hạnh phúc được mua sắm cho chồng con, được chọn con cá tươi, miếng thịt ngon, bó rau sạch và những bộ cánh tân thời để chưng diện.
Bây giờ về chợ Bạn của thời có tiền có của, có nụ cười của nam thanh nữ tú, tôi cứ bịn rịn về một thời xa xưa ấy. Chợ Bạn đã qua mấy lần dịch chuyển từ sát rừng trâm bầu gần sông Bến Hải, dịch lên Cồn Dương, về chỗ đất nay xây trụ sở Uỷ ban xã, bây giờ chợ mới nằm cạnh nhánh cụt sông Cánh Hòm. Chợ Bạn xưa chỉ có lều quán tranh tre, người bán người mua ngồi xổm, nhưng khá đông đúc. Ngày xưa rất ít chợ, nên chợ Bạn thu hút khách đi chợ không chỉ là người dân Trung Giang mà còn dân các xã lân cận như Vĩnh Giang, Vĩnh Kim, Vĩnh Thạch bên kia sông cũng gánh chè xanh, củ môn, củ sắn qua bán để mua dầu hỏa, đá lửa, bật lửa do tiểu thương từ Đông Hà mang về chợ Bạn bán. Đơn giản vậy thôi nhưng khi đất nước bị chia cắt, năm 1955 khi Ngô Đình Diệm ra lệnh khóa tuyến, rất đông người dân bờ Bắc qua vây đồn cảnh sát Vĩnh Sơn đòi mở tuyến để được đi chợ Bạn. Mãi 21 năm sau, khi cuộc kháng chiến chống Mỹ kết thúc, người bên kia bờ bắc mới được qua bờ nam đi chợ Bạn. Đất nước đã thanh bình, chút hạnh phúc nho nhỏ này sẽ còn mãi với thời gian.
* * *
Những ngày sống ở miền Bắc, những người tập kết mong muốn nước nhà thống nhất, ngoài những ý nghĩa lớn về toàn vẹn lãnh thổ, về độc lập tự do cho toàn dân tộc, mỗi người đều có một niềm riêng. Tôi mong nước nhà thống nhất để được về đi chợ Bạn, được bước chân trần trên cát pha màu trắng, dưới bóng của rặng trâm bầu râm mát một màu xanh, được nhìn lại những trái cây hoang dại cho tôi những bữa no lòng của một thời đói khổ.
Đứng giữa chợ Bạn nhìn ra bốn phía, xanh mướt một vùng đất êm đềm nhưng ẩn chứa trong đó bao nhiêu kỳ tích của một vùng quê Quảng Trị qua hai thời kỳ kháng chiến. Tại rừng trâm bầu, du kích và bộ đội Trung đoàn 95 oai hùng thời chống Pháp, chôn cất vũ khí, ém quân, thường xuyên tiến đánh giặc Pháp ở căn cứ hải quân Cửa Việt; chặn đánh tiêu diệt quân Pháp nống ra vùng du kích. Ở giữa sông cụt Cánh Hòm, thời kỳ đánh Mỹ, bộ đội đặc công nước đoàn 1A lữ 126 Hải quân Việt Nam ngâm mình, đội bèo, trường kỳ mai phục, đêm đêm tiến đánh tàu địch. Hàng chục tàu và thuyền chiến của Mỹ ngụy bị đánh chìm bởi đơn vị đặc công nước ở đây.
Tôi không bao giờ quên được một ngày sau tết Âm lịch 1954. Như thường lệ, mẹ đưa tôi lên chợ Bạn. Tôi kinh hoàng thấy bốn góc chợ có bốn đầu người cắm trên cọc. Lính dõng và lính Pháp mang súng đứng canh mấy cái đầu ấy. Chúng nói đó là đầu của Việt Minh dám chống Pháp. Ai theo Việt Minh cũng sẽ bị chém đầu bêu cọc như vậy. Mẹ ôm tôi chặt và luôn miệng nói: “Con đừng sợ! Con đừng sợ!” Đột nhiên những người đàn bà đi chợ như phát cuồng. Họ la hét, chửi nhau, lao vào cấu xé, dùng đòn gánh phang nhau chan chát. Từng đống người túm tóc nhau vật lộn. Cả chợ náo loạn. Lính Pháp và lính dõng chẳng hiểu điều gì đã xảy ra, nhào vào kéo những người đàn bà ra khỏi nhau. Cuộc ẩu đã kết thúc nhanh như khi bùng phát. Lính Pháp và lính dõng bàng hoàng, bốn cái đầu Việt Minh trên cọc được ai đó đưa đi mất. Khi chúng kịp hiểu ra điều gì thì đã muộn.
* * *
Lần này về chợ Bạn, tôi muốn biết thêm về chuyện xưa, về những chiến sĩ hy sinh ngày ấy là ai, chôn cất ở đâu? Chuyện xảy ra quá lâu rồi, hỏi nhiều người không ai biết. Bà Nguyễn Thị Ngôn (60 tuổi) bán bách hóa tại chợ Bạn cho biết: “Những người có mẹt hàng buôn bán thường xuyên ở chợ Bạn ngày trước có thể biết chuyện đó như mụ Đá, mụ Cháu, mụ Tùng, mụ Xe… đều đã mất. Tui tuy bán hàng lâu năm ở chợ Bạn nhưng cũng là lứa đàn em của mấy mụ đó.”
Theo gợi ý của bà Ngôn, tôi tìm được cụ Nguyễn Kháng (92 tuổi) ở xóm Bắc Sơn. Nghe tôi hỏi, cụ ngạc nhiên: “Anh trẻ rứa mần răng biết chuyện đã xưa?” Tôi cười: “Máu em tốt nên tóc chưa bạc chứ tuổi đã cao rồi”. Cụ gật gù tiếp chuyện: “Hồi đó tôi đi bộ đội, là lính của Trung đoàn 95, chiến đấu ở địa bàn Quảng Trị. Tôi và nhiều anh em trong trung đoàn biết chuyện Tây cắt đầu chiến sĩ ta bêu cọc ở chợ Bạn nhưng không biết chị em lấy lại đầu chôn cất ở đâu. Tôi đoán là chôn ở một động cát nào đó ngoài bãi biển. Hồi đó dân ở đây mất, thân xác đều chôn cất ở ngoài đó.”
Rời chợ Bạn, tôi ra bãi biển. Một vùng trời đất trắng lòa mênh mang. Nếu bốn cái đầu của các chiến sĩ được chôn cất ở đây như lời phán đoán của cụ Kháng, thì cũng không thể xác định được ở vị trí nào. Tôi thắp ba nén hương cắm lên đụn cát. Một con gió nóng từ miền Tây thổi về, đưa khói và hương trầm bay ra biển biếc.
L.V.T
