Cấu trúc thơ tứ tuyệt

. Cần thấy một điều hết sức phổ quát là khi xây dựng một cái gì, người ta bao giờ cũng nghĩ đến cấu trúc của nó hay nói cách khác, người ta nghĩ cách cấu trúc nó như thế nào để đem lại hiểu quả tối đa. Cấu trúc tác phẩm nghệ thuật cũng thế, tuy rằng nó không chỉ thể hiện trên bề mặt của vật liệu ngôn ngữ mà đằng sau nó, trừu tượng khó nhận ra, ấy là cấu trúc ý tưởng suy nghĩ sao cho hài hòa hình thức lẫn nội dung. Tuy nhiên, vấn đề không phải đơn giản như vậy, nghĩa là cái logic thông thường hình thức nào nội dung ấy và ngược lại (theo kiểu “nồi nào úp vung nấy”) xem chừng chưa ổn. Trong thực tế có những cấu trúc đặc biệt rất nhỏ (Điều này ngày nay đã được khoa học chứng minh) nhưng sức chứa của nó rất lớn. Đương nhiên làm được điều này phải có cách thức, có tài năng và nhiều yếu tố khác. Không phải ngẫu nhiên mà trong lịch sử văn học có nhiều suy nghĩ khá tương cận về một vấn đề cấu trúc, dù họ ở rất xa nhau, vào những thời điểm rất khác nhau.

Dài hay ngắn, lớn hay nhỏ là một phương tiện rất cơ bản của cấu trúc. Cái cấu trúc này chi phối bởi quy luật phát triển của sự vật như triết học đã nói rất rỏ, không phải từ bé ra to, mà từ đơn giản đến phong phú, từ những loại có cấu trúc thấp đến những loại có cấu trúc cao. Chính vì thế mà cả V.Hugo và Paul Eluard cùng than phiền rằng vì không đủ thời gian để viết ngắn. Sekhove từng ước mơ “giá tôi có một triệu rup tôi sẽ viết một câu truyện ngắn bé bằng bàn tay”, vì ông hiểu rằng: “ngắn gọn là chị em của thiên tài”. P.Valéry (một người làm thơ dài) thì quan niệm: “không có những bài thơ dài. Bài thơ dài chỉ là những bài thơ ngắn cộng lại”. Chế Lan Viên bằng nội lực mạnh mẽ của người làm thơ lại luận về vấn đề: “Thơ ngắn, nhưng đấy là cái nhỏ bé của nguyên tử - nguyên tử bé như vậy nhưng sự nổ vỡ của nó thì ghê gớm biết bao”. Đúng là cái gì muốn cấu trúc nhỏ lại cần có cách thức. Với nhà thơ, những sướng khổ trên cuộc đời trần ai này chỉ cần dung đến cái bình đựng lệ là đủ. Đó chính là cách thức phản ánh và cũng là thiên tài của nhà thơ.

Thơ tứ tuyệt là một hình thức phản ánh cách thức theo kiểu đó một hình thức “bé hạt tiêu” nhưng khả năng bao quát những vấn đề hết sức lớn lao của muôn mặt cuộc sống con người và cuộc sống xã hội. Tứ tuyệt – một bài thơ cùng tên của Chế Lan Viên đã có thể khái quát đặc biệt của thơ, nói được cái vi diệu của việc “nhặt bốn câu bé bỏng, sải cánh cả tâm hồn”

Uốn cả hồn anh thành tứ tuyệt

Kẹt trong hẻm đá, voi quỳ chân

Đã đưa ngà được lên trắng sáng

Vòi chửa buông sông để uống vần.

Nhều người cho rằng, tư duy thơ cũng như hội họa phương Đông chủ yếu gợi hơn tả nên chỉ dung hình thức; chấm phá nhưng thể hiện được cái thần của sự vật hiện tượng. Theo chúng tôi nghĩ, Thơ tứ tuyệt còn hơn thế, đó là một cách thu nhỏ thế giới vào trong bốn câu, giống như được cấu trúc lại trong hòn non bộ. Chiến sĩ Nguyễn Sĩ Đại cho “thơ tứ tuyệt là một kiểu vũ trụ hoàn hảo về cấu trúc” có lẽ là vì thế. Nói như Trần Mạnh Hảo “tứ tuyệt là thể thơ dồn nén ý và tứ, tình và tứ, ý và nghĩa, tâm và cảm của nhà thơ, như vầng trăng đọng trong mắt kiến, mặt trời trong giọt sương vậy”. Thu nhỏ thế giới bằng cách độc đáo nên cũng thu nhỏ được ngôn ngữ. Cho nên dể hiểu vì sao “ngôn ngữ càng bé thì lượng thông tin càng lớn” (Chế Lan Viên). Nhưng lượng thông tin này không chỉ số lượng mà điều đáng nhấn mạnh hơn là năng lượng. Đây là hiện tượng trữ phát (vừa dự trữ vừa tỏa phát) của tứ tuyệt. Cấu trúc thơ tứ tuyệt nhỏ nhưng lại có ưu thế riêng. Đây là mảnh đất hẹp cần đến người thợ thiên tài mới mong có cách tạo ra sự bội thu. Tuy nhiên công bằng mà nói, ngắn có cái hay của ngắn, dài có cái lợi của dài. Muốn biểu đạt được cái ngổn ngang, bề bộn hoặc dềnh dàng, tuôn chảy không dài không được. Đấy là lẽ tự nhiên. Dầu vậy dạt dào mà biết kìm nén vẫn sâu hơn. Với thơ ít lời vẫn là sự khiêm tốn tài năng.

Loại thơ bốn câu như tứ tuyệt có một cấu trúc gọn ghẽ vừa có đặc điểm, vừa có ưu thế. Có sức ôm chứa thế giới rộng lớn. Thế giới trong thơ tứ tuyệt là thế giới của cuộc sống được biểu hiện cao độ thông qua hình tượng cụ thể, sống động, thường gây ấn tượng và cảm xúc mạnh:

Phật có ngàn tay dẹp bất bình

Cả ngàn con mắt chiếu vô minh

Chỉ đôi tai Phật sao nghe xiết

Tiếng khóc giờ đây của chúng sinh

Phật nghìn tay nghìn mắt có thể “dẹp bất bình”, “chiếu vô minh” nhưng làm sao thấu nổi muôn ngàn khổ đau của chúng sinh rên xiết từ cái họa “tham, sân, si” đưa đến. Biểu tượng cứu khổ, cứu nạ dường như sinh ra để ru vổ chúng sinh an bài với số phận. “Liều thuốc phiện tôn giáo” qua Vũ Hoàng Chương hơn một lần cho ta thấy sự ảo tưởng của đạo Phật trong việc giải thoát con người.

Người Đức từng nói: “hãy tự đánh thức mình, bạn sẽ thấy ra thế giới”. Đấy là thế giới đa diện ngổn  ngang tâm trạng như đầy “khát vọng được thành thực”:

Anh là tháp Bay – on bốn mặt

Giấu đi ba, còn lại là anh

Chỉ mặt đó mà nghìn trò cười khóc

Làm đau ba mặt kia trong cõi ảnh hình

                                       (tháp Bay on bốn mặt – Chế Lan Viên)

Cũng trong “cõi ánh hình”, con người nhiều khi dể bị dụ dẫn vào những mê lộ siêu hình:

Trưa đọc Nam Hoa Kinh

Tối nằm không hóa bướm

Mừng mình chủ được mình

Dậy thổi nồi khoai sớm

               (đọc Nam Hoa Kinh – Yến Lan)

“Văn hóa đọc” bồi đắp phần lớn nền tri thức, giúp con người qua cái nhìn hữu hạn khao khát vươn đến vô cùng. Tuy nhiên, qua bài ngũ tuyệt này, nhà thơ Yến Lan lại khát khao một triết lý sống: Say mê hết mình nhưng không để mất mình. Hay nói theo ngôn ngữ hiện đại, tiếp nhận thông tin rất quan trọng, nhưng biết “tiêu hóa” thông tin càng quan trọng hơn. Phải chăng điều cần có ở con người là sự minh triết?

Dù hình thức nào, thơ luôn là tiếng nói tình yêu của con người ở trong cuộc đời. Với tứ tuyệt, tiếng nói ấy tìm tới những nốt trầm những dấu lặng cho một tấu khúc “diệu huyền” sắp sửa:

Tặng em quyển lịch làm quà

Tặng em hết thảy năm xa tháng dài

Bốn mùa cầm ở trong tay

Thẹn thùng chi, chọn một ngày đi em?!

                           (tặng em quyển lịch – Vương Thừa Việt)

Nếu nói “cái đẹp cứu rỗi thế giới” thì tình yêu là một hằng số của cái đẹp ấy. Tưởng cũ như trái đất lại được ví như “giọt sương hạnh phúc” vẫn làm ta thêm một lần nữa phát hiện ra:

Trái đất – giọt sương vũ trụ

Lung linh hoa nở mặt trời

Tình yêu – giọt sương hạnh phúc

Đọng trên đau khổ con người

                           (Giọt sương – Phổ Đồng)

Cũng cần thấy rằng sức ôm chứa thế giới không có nghĩa làm phép cộng của sự phản ánh mà biết chọn sự phản ánh như thế nào:

Thấy vạn sông hồ, thấy vạn trời mây

Rồi lui về chạm một cánh chim trên gác nhỏ

Đấy là cái trọng điểm giữa đất trời mà anh chốt giữ.

Chớ làm sao anh bao quát vạn đề tài

                                       (Chọn một đề tài – Chế Lan Viên)

2. Thơ tứ tuyệt có nguồn gốc là thơ cách luật có cấu trúc hình thức chặt chẽ, nhưng dường như cơ bản tứ tuyệt lại dựa vào cấu tứ nên nghiêng về cấu trúc chìm nhiều hơn, phản ánh nhiều chiều hơn. Chính vì thế nên rất dể bị phá vỡ quy phạm hình thức cốt đạt được nội dung và điều này giải thích vì sao thơ tứ tuyệt phát triển mạnh trở lại, trong khi thơ bát cú lu mờ dần trong đời sống hiện đại. Thơ tứ tuyệt thật sự là một mô hình lý tưởng được thử thách với thời gian và có tính ổn định cao là vì thế.

Một khi hình thức hạn chế thì đòi hỏi cao về cấu trúc nội dung. Hình thức nhỏ thì không thể lấy chất liệu một cách tùy tiện được mà phải chọn, phải lọc lấy tinh chất của nó. Muốn vậy cần khái quát hiện thực hơn miêu tả hiện thực. Khái quát chính là nắm bắt hiện thực bằng cái lõi của nó, nghĩa là đòi hỏi ngay lập tức trí tuệ hiển thị trước. Tứ tuyệt không thể dàn trải, vì chỉ giới hạn trong bốn câu nên “con mắt thơ tứ tuyệt” tập trung ở cái tứ của bài thơ. Cái tứ ấy ngang với một cái phát hiện, độc đáo, có ý nghĩa khai phóng một nhận thức đối với tác giả và đối với người đọc. Đọc tứ tuyệt người ta dồn sự thích thú ở chỗ ấy. Dường như thơ tứ tuyệt, lí tính đến trước cảm xúc, nói đúng hơn đấy là “ lí lẽ của trái tim” bật ra sau những trải nghiệm, chiêm nghiệm, linh nghiệm và trong một nát sa (Ksana) đốn ngộ, có người còn gọi là một mô-măng (moment) buộc cái được phát hiện không thể không thốt ra. Tứ tuyệt giàu tính triết lý nên nảy sinh cách thức: Dựng thở tứ tuyệt thường đi ngược lại cách thức thông thường là tìm cách giải thích trước khi nhập khởi. Nghe hơi phi lý nhưng vì ngắn gọn nên phù hợp với phong cách triết luận, mà với triết luận thì ý nghĩa đến trước diễn biến, nguyên nhân.

Viết tứ tuyệt không dễ, loại thơ suy tưởng triết lý này đòi hỏi người viết phải có năng lực suy nghĩ dồi dào, có tầm tư tưởng của nhà triết học. Sức hấp dẫn của tứ tuyệt thu vào bên trong, thấm thía qua sự suy nghĩ phân tích, tất nhiên nhà thơ phải có ý thức kết hợp những suy nghĩ với hình tượng thơ, tránh rơi vào lối suy nghĩ có tính chất tự biện. Cho nên không có gì lạ khi tứ tuyệt “dễ bắt” vào những vấn đề mà nhiều thời đại cùng đề cập đến như vấn đề sống chết, thời gian, chân lý, hạnh phúc.

Bản thân những vấn đề này là những vấn đề triết học phổ biến. Thực ra, không phải ở những đề tài có tính chất vĩnh cửu mới có thể nâng thơ lên mức suy tưởng “mà bất kì đối tượng nào cũng có thể rút ra suy nghĩ. Thực chất của sự suy nghĩ trong tứ tuyệt là biết đi sâu vào bản chất của đối tượng, phát hiện và rút ra ý nghĩa khái quát nhất, xác lập những liên tưởng sâu xa giữa đối tượng và những hiện tượng khác. Suy nghí trong một bài thơ tứ tuyệt bộc lộ ở nhiều nhân tố cấu tạo nên nội dung trực tiếp của sáng tác” .

Theo cách nói của Bakhtine, ngay cả tư tưởng cũng là một đối tượng miêu tả, nhưng theo cách của con tim. Nhìn sâu vào một vấn đề thì như thế. Ngược trở lại, tính triết lý lại do tính chất “đoán thiên” nghiệt ngã sinh ra những nguyên tắc thẩm mỹ riêng. Cấu trúc nhỏ nhìn được thế giới rộng lớn phải tìm ra lối mở cho tứ tuyệt. Kiến trúc tứ là một phương tiện hữu hiệu để khắc phục tính hữu hạn của thể tứ tuyệt như đã trình bày. Nhưng tứ thơ muốn lung linh sinh động, giàu ý nghĩa phải nhờ đến kiến tạo ẩn dụ. Từ góc nhìn hẹp của thể loại, bức tranh đời dễ bị bắt thành những phiến đoạn. Kiến tạo được ẩn dụ là cách phản ánh hiện thực theo cấp số nhân, nhờ thế bức tranh đời được nới rộng, tức là nhảy qua được cái barie của khoảnh khắc tứ tuyệt để vào cõi vô cùng và nhà thơ biết đóng đinh, biết “vĩnh cửu hóa” cái khoảnh khắc ấy.

Một lối mở khác là việc sáng tạo chữ. Chế Lan Viên phát biểu bằng thơ:

Ý ở thế giới này

Chữ đẩy sang đời khác

Ý lò dò từng bước

Chữ làm cho ý hay

                           (Và chữ)

Lê Đạt lại cho “chữ bầu lên nhà thơ”. Nhà thơ hiện đại muốn cải tạo tính cổ điển thể loại của tứ tuyệt truyền thống bằng nhiều cách: Phả hơi thời sự vào, đa dạng hóa thể thơ, đóng dấu cái tôi vào nội dung cảm xúc, trong đó có nỗ lực làm mới chữ.

Có thể nhà thơ tứ tuyệt “trên con đường tìm chữ cũng là con đường ngộ chữ” (Đỗ Lai Thúy). Nói đúng hơn, nhà thơ hiện đại không có hướng đi tìm chữ để làm sang cho thơ mà thực chất tìm cách phát nghĩa mới. Kiến tạo lại, sáng tạo lại ngôn từ mà trong cuộc sống tự nhiên chúng chẳng bao giờ có duyên kết hợp với nhau.

Chính biết tạo ra những lối mở bằng những biện pháp nghệ thuật giàu tính sáng tạo như thế nên thơ tứ tuyệt có cấu trúc nhỏ nhưng không tĩnh mà động. Đấy là hướng vận động của tứ tuyệt từ cổ điển ra hiện đại. Đấy là cũng là cách tăng cường khả năng nhìn ra thế giới rộng lớn của thơ tứ tuyệt.

                                                                                                   V.V.L