|
L |
ạ thật, một dân tộc thông minh, hóm hỉnh, một đất nước luôn luôn lạc quan yêu đời, yêu cuộc sống, mặc dù vận nước cứ mãi lao đao, chiến tranh mất mát, cuộc sống kham khổ song chẳng thiếu tiếng cười. Thế tại sao lại sản sinh ra một nền văn học nghệ thuật thiếu chất hài, dư chất rầu rĩ, bi ai, tôn sùng chủ nghĩa đau thương trong văn học, lạc hậu chăng? Hay cái châm ngôn "Giọng vui khó nói, điệu buồn dễ hay" vẫn còn ăn sâu trong tiềm thức người làm văn học nghệ thuật đời nay?
Các bộ môn nghệ thuật như sân khấu, màn ảnh lớn, màn ảnh nhỏ luôn luôn có tiếng khóc lóc, tiếng cãi vã, tranh luận, đối thoại thì nghe ai nói cũng "hay" toàn lời văn hoa văn vẻ, lý sự rẻ tiền và ngoại cảnh thường là cảnh chia ly, chết chóc, đau buồn, đồn công an, tòa án, bệnh viện, nhà tù, nghĩa địa... Hình như chủ nghĩa đau thương đang chiếm thế thượng phong? Vì cớ làm sao "chủ nghĩa nước mắt" vô nghĩa lý này thắng thế và có nhiều tín đồ? Trên sân khấu người ta lấy nước mắt kêu gọi nước mắt, lấy nụ cười kêu gọi nụ cười. Đó là cách chọc cười, chọc khóc kém cỏi và rẻ tiền nhất. Có người nói: "Muốn đánh giá trình độ văn minh, văn hóa của một dân tộc, cứ vào rạp hát, nghe tiếng khóc, tiếng cười, tiếng vỗ tay thì biết". Quả không sai. ở ta cứ chịu khó gồng mình lên ngồi trước chiếc ti vi, xem phim, xem mấy tiết mục gọi là giao lưu với khán giả thì biết, những quý ông quý bà ăn diện sang trọng, mặt cứ nghệt ra một cách đáng thương cùng với những tràng cười, tràng pháo tay không đúng chỗ, không đúng lúc, pha trò làm hề kiểu ấy không đáng để nhếch mép, bởi cử chỉ, lời nói, điệu bộ thậm vô duyên của mấy M.C (người dẫn chương trình) nội hóa, thế mà có người cười ngặt nghẽo. Văn hóa cỡ đó, hỡi ơi!
Trong văn học thì sao? Thật đáng buồn, cũng chỉ rặt một thứ truyện kể có đầu có đuôi, thứ tự lớp lang, ông sinh ra cha, cha đẻ ra con, con đẻ cháu... than ôi cũ mèm. Tờ báo văn học của thế kỷ 21 mà thấy chẳng khác tờ báo của những năm đầu thế kỷ 20. Hình ảnh một gian hàng đồ đất, đồ gốm thô, bán toàn thứ sản phẩm rẻ tiền lỗi thời bị đập vỡ từ lâu rồi. Mặt hàng "chủ lực" gồm toàn nồi niêu, trách, trả, ông táo, bình vôi, vẫn tồn tại một cách hiên ngang kiêu hãnh trong môi trường mà chung quanh người ta đã tiến đến cuối chân trời với tốc độ chóng mặt lâu rồi.
Trong văn học người cầm bút gần như dị ứng với thể loại hài, một thể loại rất trí tuệ, và cũng rất ăn khách ở nước ngoài đã bị chúng ta xao lảng. Đọc văn ai cũng thấy rặt một lối văn chương nghiêm trang, nghiêm nghị, nghiêm túc! Hình như người ta cho viết hài là, nguyên văn: “Cà rởn, tào lao, bá láp..." Là kém cỏi, là không đứng đắn, không sang trọng, không "tầm cỡ" và nhất là không tôn trọng người đọc, tội nặng lắm! Ôi viết truyện cho thiên hạ mua vui, ngày xưa cụ Nguyễn Du cũng chỉ ước "Mua vui cũng được một vài trống canh", tôi không dám, viết truyện chỉ mong bạn đọc mua vui cho đến khi gấp tờ báo lại là toại nguyện rồi.
Quan niệm văn chương là chuyện vô cùng hệ trọng, nên chẳng thể đem văn chương ra mà trào lộng, giỡn cợt, vì thế chẳng ai chịu viết hài, không ai thèm viết hài, cho văn học hài là dễ dãi, ai viết cũng được, nghệ thuật hạng nhì, người "cao đạo" không bao giờ thèm ghé vào chốn bát nháo hề chèo này! Xin lỗi, quan niệm ấy đã lỗi thời từ lâu rồi.
Nước ngoài có Sác-Lô, chỉ là một anh hề chọc chỉ cười trên sân khấu mà lưu danh thiên cổ. ở nước ta cũng có một trường hợp rất lạ, rủi mà may. Đó là cụ Tú Xương, thi cái bằng hạng bét mãi không đỗ, bao nhiêu năm ăn bám vợ. Ông giận trời, giận mình, làm thơ tự trào, cười cợt cái ngốc, cái kém cỏi của mình. Thế nhưng lại nhờ mấy bài thơ tự trào chuyện "thi không ăn ớt thế mà cay!" lại đi vào sách sử. Trong lúc ấy, bao nhiêu ông Nghè, ông Cử, văn hay chữ tốt, bia đá bảng vàng, ngựa chàng đi trước võng nàng theo sau, phấn vua lộc nước, vẻ vang không ai bằng. Thế nhưng quý vị khoa bảng chính quy (không phải bằng cấp dỏm hay chuyên tu, tại chức) chỉ mới "nghỉ thở" mấy hôm, cỏ chưa xanh mộ, thiên hạ chẳng còn ai biết đến.
Dân tộc ta có cả một kho tàng chuyện hài, chuyên lấy đề tài sex. Gọi là "hài sex", nôm na là chuyện tiếu lâm, thật sống động, sáng tạo tài tình. Chỉ có một "việc đó" nói mãi không chán, không hết. Hễ có dăm ba anh chàng đực rựa ngồi lại là có tiếu lâm tuôn ra. Chuyện tiếu lâm là vốn quý của văn hóa dân tộc. Thanh niên nam nữ từ thành thị tới thôn quê, ai cũng biết dăm ba cái tiếu lâm, lận lưng làm vốn, có cơ hội là xổ ra và luôn luôn được tán thưởng.
ở nước ta có một hiện tượng văn học rất kỳ dị. Nữ sĩ Hồ Xuân Hương chuyên lấy đề tài sex làm thơ. Một phụ nữ thời phong kiến cực thịnh lại chọn cái đề tài "gai góc" này làm sở trường thật can đảm hết chỗ chê. Nữ sĩ đã được tôn vinh là "bà chúa thơ nôm", theo tôi bà còn là thủ lĩnh một thi phái, tạm gọi tên là "thi phái Hồ Xuân Hương". Cho mãi đến bây giờ vẫn có người bắt chước bà làm thơ kiểu ấy, song chẳng mấy ai theo kịp cái chất hài tục-thanh. Ngoài tiếu lâm ra, nói lái cũng là một bộ môn hài. Nói lái chỉ phổ biến ở miền
Hài văn học không phải là "hề", nó chọc cười song không phải cái cười há há, hi hi, hố hố, nó nhẹ nhàng hơn, mang tính trí tuệ nhiều hơn.
Truyện hài trước tiên phải là một truyện ngắn và nó phải gồm đủ những thành tố của truyện ngắn, có hoàn cảnh, có nhân vật, nhân vật có cá tính, số phận, có thắt, có mở, có đầu, có đuôi... Truyện hài cũng không phải là truyện cười, truyện cười ngắn năm ba câu, thường dịch từ truyện cười nước ngoài, truyện hài phức tạp hơn và cái chất hài cũng khó nhận ra hơn, khó thấy hơn. Đề tài, hay cái "tứ" gây cười nằm chỗ mô? Đối với tôi nó nằm mọi nơi, nói như người Huế "mô" cũng "chộ". Thường thường tôi nhặt nó từ trong chính cuộc sống. Ví dụ truyện ngắn "Thợ may" của tôi viết đã lâu, gây cười cũng nhiều, bắt đầu là quan sát mấy anh chàng thợ may. Thợ may lạ lắm, có thể nói mọi người thợ may đều có cái tật là cắn sợi chỉ thừa ra, mặc dù họ có đủ dao kéo nhưng đã là thợ may thì luôn luôn cắn chỉ thừa. Và tôi tưởng tượng ra cái cảnh, có anh chàng thợ may, nhận may cho một chị cái quần lĩnh đen. May xong, anh ta thân hành đem quần đến tận nhà giao, để chủ nhân có cần thêm bớt sửa chữa gì không? Chị ta mặc vào, bỗng anh thấy cái đuôi sợi chỉ trắng thừa nơi đũng quần lĩnh đen!... Không cần nói thêm bạn đọc cả ba miền đất nước cũng tưởng tượng ra cảnh người chồng mở cửa bước vào, trông thấy cái cảnh "chết người" này! Cũng có khi cái tứ nó xuất hiện trong một câu nói hằng ngày. ấy là thuật chơi chữ. Tôi viết truyện ngắn "Hôn thú hôn không thú" là dựa vào câu này: "Có hôn thú mà hôn chẳng thú. Không có hôn thú lại hôn thú..." như lời một ông quan tòa đã phán. Tôi cũng có viết cái kịch bản: "Học tiếng em" nói về một anh chàng được vợ khuyến khích học tiếng Anh để đi làm cho nước ngoài. Chị vợ ham "tờ xanh" (đô la) đã chơi mấy bát huê dành dụm tất cả vốn liếng "đầu tư" cho chồng đi học tiếng Anh. Anh chàng này lại đi bồ bịch với một em học viên khác. Chị vợ bắt được tại trận về nhà lấy hết sách vở xé nấu cám heo, vừa xé sách rẹt rẹt và thét: "...Cho học tiếng Anh không chịu học lại đi học tiếng em! ". Truyện ngắn "Đàn tỳ bà" cũng chỉ là cách chơi chữ. Có khi cái tứ nó xuất hiện ngay trong cuộc sống, một lần đi ngang qua hiệu cho thuê đồ cưới chưng bày rất sang trọng, thấy cô chủ ngồi rầu rĩ chống cằm và... ngáp một cái hết cỡ. Tội nghiệp, cô lo cho hạnh phúc thiên hạ, còn phần cô thì như con cá ươn, bụng trướng, mắt đục, mang thâm, buổi chợ chiều, giá nào cũng bán, thế mà chẳng ma nào động tới. Truyện "Ngủ riêng" cũng thế. Dân ta tin để người khác làm chuyện "bậy bạ" trong nhà mình thì xui. Cặp vợ chồng nọ tới nhà bạn, bị vợ chồng nhà bạn cho hai người ngủ riêng. Song tối lại họ lẻn qua với nhau. Năm ấy gia đình anh bạn không những không bị xui mà còn trúng số độc đắc. Ai cũng nghĩ nhờ họ tu nhân tích đức. Chỉ riêng cặp vợ chồng nọ biết là gì. Truyện "Trái rụng" thực chất chỉ là một truyện hài song bị hiểu lầm. Tác giả của nó cũng bị một phen điêu đứng...
Tóm lại đọc hài khó thưởng thức và cũng chẳng dễ viết tí nào. Có năm bảy loại hài, hài tục, hài thanh, hài kín, hài hở... Mỗi thứ hợp với mỗi tạng người, mỗi trình độ và mỗi tâm trạng. Có thứ hài gọi là "hài lạnh" kiểu hài của người Anh, rất khó nuốt, khó cười, phải ngẫm nghĩ hồi lâu mới vỡ ra. Có khi vỡ ra rồi vẫn còn phân vân: "Chuyện như thế này mà họ cười được , cũng lạ...".
Có thứ hài nhanh như mì ăn liền, nghe xong cười ngay. Hài chậm, như bom nổ chậm, nghe xong chưa thấy gì, hồi sau, có khi nhiều ngày sau, "thấm thuốc" mới cười xòa. Cũng có vài trường hợp người viết truyện hài đại tài hay kẻ có tài pha trò giỏi giang cách mấy đi nữa cũng đầu hàng bọn "Cù không cười" (pique sans rire). Mấy người ấy hư "bộ máy cười", mặt mày lúc nào cũng nghiêm trang, khó đăm đăm, táo bón nụ cười kinh niên. Sác-Lô tái thế cũng chịu thua.
Muốn nói hài, viết hài, phải có năng khiếu, phải rèn luyện, ngòi bút phải có duyên, thông minh, sắc sảo. Cũng nên phân biệt thông minh và khôn. Cần thông minh chớ không cần "khôn". Khôn là hình thái thấp nhất của trí tuệ. Người đương thời tĩnh quá, thực dụng quá, khôn quá nên ít người chịu viết bài, đọc hài.
Tôi là người khoái hài, mở sách báo ra tìm chuyện hài, tiếc thay, nói chung sách báo ta thiếu chất hài văn học, trang cuối cùng, để lấp khoảng trống in vài cái tiểu phẩm, thường là nhạt nhẽo, thêm mấy bài gọi là thơ châm cho có lệ. Đề tài thường rất nghèo nàn, cứ đè các ông quan tham ra mà châm. Một số ông quan đời nay thời gian rảnh dành cho đi nhậu, chẳng khi nào đọc sách báo, trừ khi tờ báo có bài khen hay chê mình, mà dù có đọc đi nữa, châm kiểu đó chỉ mới làm cho "quan" nhột, không đau đớn, sứt mẻ, khó chịu gì cả.
Nhiều truyện tôi viết là hài, đủ mọi đề tài, đôi khi cũng mượn cái hiện tượng say thơ, mê thơ, điên thơ ra mà đùa cợt, vô tình đã gây ra một trận ân oán trong chốn giang hồ náo nhiệt. Đã là người viết hài thì phải có cái tâm không ác, không hằn học, cay cú, với bất cứ ai. Tôi lâu lâu có mượn mấy "thi sĩ" làm nguyên liệu, nguyên mẫu văn học đùa cợt, song hoàn toàn vô tâm. Tuy cái tâm trong sáng, hoàn toàn không ác ý thế mà, cũng có người "vận" vào mình để phẫn nộ, kiện cáo. Khổ cho người viết đã đành còn làm khổ tờ báo mình cộng tác. ấy cũng chỉ là tai nạn nghề nghiệp, không sao tránh nổi. Thôi giờ đây ngồi viết mấy trang về truyện cười, cùng nhau xí xóa ân oán giang hồ.
Q.T
