|
Ý |
niệm về không gian không mới, ý muốn biểu dương không gian cũng không lạ, nhưng ý thức được tính cách tương đối của sự vật trong vũ trụ, trong không gian thì hình như chỉ Tràng Chu mới thực sự đặt vấn đề. Nào chim bằng, cá côn, nào ao trời, gió lốc. Tràng Chu tạo hình cho ta thấy cái vô cùng của tạo vật và cái lẽ tương đối ở đời.
Hội họa Tây phương giàu kỹ thuật, nhiều tiến bộ, họ thiên về biểu dương hiện thực, vẽ những gì thấy được, nắm bắt được, những siêu thực cụ thể. Nhưng dường như chưa cố gắng đi xa hơn về những ý niệm siêu hình, tâm linh, vần vũ, về lẽ sống, chết, ý tương đối ở đời.
Hội họa phương Đông nghiêng về đạo, triết lý sống nhưng lại chưa tìm ra những phương pháp tâm kỳ để diễn tả một cách đa nguyên, đa dạng. Hiếm hoi là những nghệ sĩ nhuần nhuyễn kỹ thuật phương Tây và triết lý phương Đông để có thể tạo một con đường nghệ thuật phức âm, đa nghĩa, rọi ánh sáng và chiếu nhiều góc độ vào những trăn trở của con người về cõi sống, cõi chết, về cõi biết, cõi không; về hư vô và cực lạc. Về cải đạo của con người ở chỗ tâm và vật không còn giới hạn phân chia.
Một vài họa sĩ gốc Á Đông thấm nhuần cái học Phương Tây dường như tìm được con đường tiến tới sự hòa đồng tâm - vật; âm và dương; hữu hạn và vô hạn. Lê Bá Đảng là một.
Trong hành trình sáng tác ông đã đi từ con mèo, con ngựa, con trâu đến con người và ở mỗi loại ông đều vẽ đào sâu đến điềm đậm cội rễ của chúng. Ông biết rõ tâm can của chúng đến độ có thể chế tạo những đầu trâu- tâm phật; Hình người - dạ thú khẩu phật - tâm xà.
Qua hơn nửa thế kỷ sống với nghệ thuật tạo hình, ông đã thuộc lòng cái thế giới nhân vật cường đại hóa mà ông tạo ra. Ông cũng lại quá quen với khoảng không gian tầm thường của cái cái học hàn lâm. Ông muốn tìm kiếm, ông muốn thám hiểm cõi sống chết của con người ngoài hội họa. Không gian Lê Bá Đảng là sự phản kháng những không gian ba chiều đã bước vào tuổi hoàng hôn, là sự chống lại quan niệm quá quen thuộc, lỗi thời của hội họa trường ốc, biểu dương lối nhìn một chiều, vẽ những gì thấy trước mắt mà vẽ. Nghệ nhân có thể hồi khứ ngoái lại dĩ vãng nhưng theo hội họa trường ốc vẫn phải nuôi ký ức xa.
Hội họa lập thể mở rộng hơn, đối tượng vẽ không im lìm, không chết, nó có quyền chuyển động. Hội họa lập thể mở thêm chiều thứ tư, chiều chuyển động cho tác phẩm.
Hội họa trừu tượng phá thể mở bước tự do phân tích, đối tượng xé nát đối tượng, tiêu tùng hình thái. Mỗi nghệ sĩ tạo một lối vẽ, lối nhìn riêng về đối tượng. Lần đầu tiên cũng có quyền có cái nhìn riêng về họa phẩm theo ý mình, độc lập với nghệ sĩ. Hội họa trừu tượng phá đi những định kiến, những hàng rào ngăn cách để con người tự do thưởng ngoạn, tự do tưởng tượng, nghệ sĩ tự do sáng tác. Mối tương quan cố định về đối tượng bức tranh về sự cảm nhận của người xem không còn nữa. Hội họa trừu tượng lấy tự do làm đối tượng chính, ở chỗ tự do ấy con người mới thấy giới hạn của chính mình.
Lê Bá Đảng muốn thoát ra khỏi những ràng buộc về quy luật của nghệ thuật cổ điển và cả cái “tự do giới hạn” của hội họa trừu tượng để mở ra một “cõi ta” của riêng ông, ông sáng tạo không gian Lê Bá Đảng.
Không gian Lê Bá Đảng là gì?
Về mặt kỹ thuật, đó là sự gặp gỡ về nhiều ngành nghệ thuật, kiến trúc, điêu khắc, hội họa. Lê Bá Đảng không chỉ vẽ, ông đã tạo hình. Về nội dung, đó là mối tương quan giữa người, vật, vũ trụ. Nhân sinh quan của Lê Bá Đảng có gì trùng hợp, gặp gỡ cái lẽ tương đối của Tràng Chu? Cái nhìn của ông không còn là cái nhìn một chiều, hướng vẽ trước mặt, mà nó biến đổi không ngừng.
Ông nhìn từ không trung bằng con mắt loài chim, hay nhìn từ mặt trăng xuống đất: “Tôi gọi đó là viễn cận Vạn Lý Trường Thành”. Với cái nhìn này, không gian Lê Bá Đảng thể hiện những nứt nẻ trên trái đất, những đỉnh cao, vực sâu trong lòng đất, lòng biển, những đại dương mênh mông, những hỏa diệm sơn bùng cháy, đến cả những con kiến li ti là sinh mệnh và định mệnh con người.
Trong không gian thực tiễn, với viễn cận Vạn Lý Trường Thành, Lê Bá Đảng có thể gom thâu vũ trụ địa chất và thế giới nhân sinh trong một chiều kích không quá một thước dài, hai thước rộng.
Ở không gian ảo tưởng, ông tạo không khí siêu hình giữa cõi sống và cõi chết. Ông vẽ những cái hoang vu của hư vô, ông tạo cái “không” và cái “có”, ông hay dùng những sắc nâu, sắc xám, toàn trắng, toàn đen, màu đất nung, chấm phá bằng những điểm son như những mốc để tư tưởng, trí nhớ và tâm linh có thể trụ lại giữa khoảng vô thị vô trung.
Đứng trước những tác phẩm này người xem cảm thấy hoang mang, lạc loài như mình là chứng nhân của cái hữu hạn của vòng sinh tử, luân hồi truyền kiếp.
Trong loại không gian thứ ba- không gian lịch sử địa tầng, người xem mường tượng thấy ý niệm thời gian liên kết với không gian. Con đường xuyên suốt quá khứ - tương lai giao thoa với viễn cận xuyên địa từ cung trăng xuống địa cầu, xuyên xuống những lớp địa tầng, địa đạo. Tác giả cho ta cảm tưởng ông muốn hình ảnh hóa cả một thời kỳ lịch sử của dân tộc, xuyên qua những thửa ruộng khô, những cánh đồng cháy, những bãi cát dài, những ngôi mộ cổ, những lớp địa tầng vào trung tâm trái đất.
Ở một cái khung lơ lửng, mơ hồ, rêu phong kia thấp thoáng có hồn Trọng Thủy đang tìm dấu Mỵ Nương qua vết lông ngỗng xác xơ, tan tác. Ở một khoảng tối này có lẽ Diêm Vương đang hành hình lũ tội đồ. Ở một không gian u ám trên kia có lẽ chị Hằng đang cô đơn giá buốt trên cung trăng.
Mỗi lần xem không gian Lê Bá Đảng là một lần khám phá. Tác phẩm của ông có nét hãnh tiến về tương lai kèm nỗi đau khổ đau trầm luân trong hiện tại và nỗi u hoài nhớ về quá vãng. Nghệ thuật của ông thoát hài, đập vỡ cổ kính để tạo ra không gian phi thời gian, gồm thâu quá khứ, vị lai, địa tầng, địa chất, cõi này, cõi khác trong khoảnh khắc một cái nhìn. Nó độc đáo nhưng cô đơn, ông cô đơn trên con đường sáng tạo của mình. Nhưng chính sự cô đơn đó là đốm lửa soi đường cho không gian Lê Bá Đảng.
L.Q.T
