Hội Văn học Nghệ thuật tỉnh Quảng Trị 20/04/2024 Danh sách tạp chí Hotline: 02333 852 458 Đặt báo Giới thiệu tạp chí

Tìm kiếm trên website chúng tôi

X

"Bí mật" đôi khuyên tai

 

Đ

ôi khuyên tai là vật trang sức không thể thiếu của người phụ nữ Vân kiều, Pa kô trên địa bàn huyện Hướng Hóa, Đakrông (Quảng Trị) trong các dịp lễ hội. Ít người biết rằng, chính đôi khuyên tai ấy trong những năm tháng kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ là nơi cất giấu tài liệu cách mạng an toàn.

 Cất giấu tài liệu mật

Trong dịp đi công tác ở các xã miền núi huyện Đakrông, tôi thực sự bị thu hút bởi câu chuyện về đôi khuyên tai của người phụ nữ Vân kiều, Pa kô qua lời kể sôi nổi của chị Hồ Thị Kim Cúc, Phó Chủ tịch Thường trực UBND huyện Đakrông. Chị Cúc vốn là người Pa kô, lại được sinh ra trong gia đình có truyền thống cách mạng nên chị rất am hiểu các phong tục tập quán của người Vân kiều, Pa kô cũng như những phương thức hoạt động cách mạng bí mật trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ của cha ông.

Chị Hồ Thị Kim Cúc cho biết: Khuyên tai theo tiếng Pa kô gọi là păroih, còn tiếng Vân kiều gọi là kărvang. Hàng trăm năm về trước, phụ nữ đồng bào dân tộc Vân kiều, Pa kô đã biết tìm kiếm những hòn đá suối, đá núi, trái cây nhiều màu sắc để làm vật trang sức cho mình. Đến thời kỳ thực dân Pháp đô hộ, họ đưa bạc nén, bạc cộ lên các bản làng Vân kiều, Pa kô để phục vụ cho mục đích xâm lược. Nhiều nghệ nhân có tay nghề cao đã dùng bạc để sáng chế ra các loại trang sức mới lạ phục vụ cho nhu cầu làm đẹp của người phụ nữ Vân kiều, Pa kô. 

Đối với trang sức đeo cổ, các nghệ nhân dùng những vòng bạc đặc, to để uốn tròn vừa đủ bó sát cổ hoặc đính các đồng bạc lại với nhau bằng sợi cước thành một vòng tròn và kết hợp với hạt cườm đá đủ sắc màu, khi đeo vào cổ phải dài xuống quá ngực. Ngoài ra, họ còn dùng bạc đưa vào lò lửa nung chảy để kéo dài, dát mỏng, tạo cho sợi bạc uốn lượn thành từng vòng nhỏ nối liền nhau... Với vòng, nhẫn đeo tay, họ làm vòng, nhẫn bạc với nhiều kích cỡ khác nhau theo sở thích của từng người. Riêng đôi khuyên tai, các nghệ nhân dùng bạc tạo ra nhiều kiểu dáng khác nhau nhưng phổ biến nhất là loại hình tròn to khi đeo vào sẽ tăng thêm nét đẹp của gương mặt người phụ nữ Vân kiều, Pa kô. Chị Hồ Thị Kim Cúc cho biết thêm: Trong kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ, người Vân kiều, Pa kô ý thức được rằng đi theo cách mạng là con đường duy nhất để cùng đồng bào cả nước sớm thoát khỏi ách nô lệ. Không quản ngại hiểm nguy trước sự đàn áp của quân thù, đồng bào dân tộc Vân kiều, Pa kô tự nguyện làm giao liên, nuôi giấu cán bộ cách mạng, tiếp tế quân lương…

Riêng xã Tà Rụt (Đakrông) là vùng căn cứ địa cách mạng quan trọng nên việc vận chuyển tài liệu bí mật của cách mạng từ xã Tà Rụt đi các vùng khác và ngược lại, luôn được cán bộ nằm vùng cân nhắc, tìm kiếm phương thức để địch không phát hiện. Để giúp cách mạng, các nghệ nhân trong vùng đã kỳ công làm ra những chiếc khuyên tai vừa mang tính thẩm mỹ, vừa cất giấu an toàn tài liệu bí mật khi vận chuyển. Có hai loại khuyên tai được làm ra để phục vụ cho việc vận chuyển tài liệu mật đó là loại dùng gỗ nhẹ, rỗng bên trong, sau đó bọc lớp bạc mỏng bên ngoài (loại khuyên tai này dùng để vận chuyển tài liệu mật bằng giấy) và loại dùng ống tre già, nhỏ, bọc bên ngoài lớp bạc mỏng, hai bên đầu đeo tai dán hai miếng gương tròn vừa với lỗ rỗng của khuyên tai (loại này dùng để vận chuyển đá lửa). Những loại khuyên tai này thường tròn, to hơn loại khuyên tai vốn có để đảm bảo sức chứa bên trong.

Năm nay đã trên 80 tuổi nhưng khi nhắc đến năm tháng tham gia cách mạng, đôi mắt Giả Hê ở thôn A Vương (xã Tà Rụt) như sáng lên. Bà kể: “Hồi đó, gia đình mẹ thuộc diện khá giả trong vùng, ban ngày "ngọt nhạt" với lính Pháp nhưng ban đêm, người trong gia đình mẹ bí mật gùi lúa, gạo vào rừng cho bộ đội rồi đưa ngược tài liệu mật ra cho cán bộ nằm vùng. Thấy người nhà, người trong bản ai cũng theo cách mạng, nên năm lên 14 tuổi mẹ đã góp sức với họ. Hồi đó, khi đi qua các điểm kiểm tra của địch, nhiều giao liên do không giấu cẩn thận tài liệu mật nên bị phát hiện rồi bị bắt, tra tấn dã man. Sau một thời gian nghiên cứu, cán bộ cách mạng hoạt động bí mật cùng với các nghệ nhân trong các bản làng bàn bạc, thống nhất phương án chọn phụ nữ làm giao liên vận chuyển tài liệu mật. Bởi phụ nữ là đối tượng mà địch ít nghi ngờ và việc đeo các trang sức là điều kiện thuận lợi để giấu tài liệu mật an toàn. Sau đó, bằng tài năng khéo léo của mình, các nghệ nhân đã tạo ra những đôi khuyên tai đẹp mắt, nhưng rỗng ở bên trong đặt tài liệu mật cuốn tròn lại. Trên người mẹ bao giờ cũng mang đầy trang sức nhưng chỉ có đôi khuyên tai là đảm đương nhiệm vụ cao cả đó”.

Ngồi bên cạnh Giả Hê, Giả Măng ở thôn A Vương (xã Tà Rụt) không giấu được niềm tự hào góp chuyện: “Mỗi lần viện cớ vào rừng chặt củi, kiếm trái cây rừng để gặp bộ đội đưa thư, khi trở về qua các điểm kiểm tra của địch, mẹ luôn vui cười như không biết gì. Bọn chúng cũng tò mò kiểm tra vòng tay, vòng cổ bằng bạc của mẹ nhưng không hề chú ý đến đôi khuyên tai. Nhờ vậy mà hàng chục lần vận chuyển tài liệu mật cho cán bộ, mẹ không bị địch phát hiện. Đúng là đôi khuyên tai như có phép lạ con ạ!”. Khi biết tôi muốn được nhìn tận mắt đôi khuyên tai, Giả Măng liền bắc thang leo lên gác tìm chiếc túi vải đã úa màu và đưa xuống cho khách xem. Bên trong chiếc túi là vòng đeo cổ bằng đồng bạc, dây bạc uốn tròn, dây đá ngọc đỏ, chiếc vòng bạc khá nặng nhưng không có đôi khuyên tai. Như hiểu ánh mắt băn khoăn của tôi, Giả Măng giải thích: “Hồi trước, lỗ tai mẹ bị đứt nên một chiếc khuyên tai của mẹ bị rơi đâu mất, chiếc còn lại cũng thất lạc. Cũng may, vòng cổ, vòng tay của mẹ vẫn còn”.

Nguy cơ mai một

Qua các chuyến công tác miền núi, tôi lân la hỏi thăm những phụ nữ cao tuổi còn đeo hoặc cất giữ khuyên tai bằng bạc ở các bản làng như bản Pa Nho (thị trấn Khe Sanh, Hướng Hóa), xã Tà Long, A Bung, A Vao, Tà Rụt…(Đakrông) và được biết, sau giải phóng phần lớn đồ trang sức của họ không còn. Lý do chủ yếu là trong những năm khó khăn, họ đã bán hoặc đổi khuyên tai bằng bạc lấy nhiều loại hàng hóa khác phục vụ cho cuộc sống nghèo khó hàng ngày. Pỉ Hồng, bản Pa Nho (thị trấn Khe Sanh) buồn buồn cho biết: “Ngày trước, mẹ cũng có vòng tay, vòng cổ, khuyên tai bằng bạc nhưng do kinh tế khó khăn nên mẹ phải bán lại cho người ta để mua gạo, áo quần… Giờ nghĩ lại tiếc lắm, nếu mình giữ được các loại trang sức đó thì sau này truyền lại cho con cháu và để con cháu biết được người phụ nữ Vân kiều, Pa kô xưa khi đeo nó đẹp và ý nghĩa như thế nào”.

“Bây giờ lớp trẻ ít đeo khuyên tai bằng bạc. Và những đôi khuyên tai dùng để vận chuyển tài liệu mật ngày xưa, hiện tại rất hiếm người còn lưu giữ được. Mẹ bây giờ già yếu rồi, chỉ còn bộ trang sức này và mẹ có tâm nguyện là sẽ cho cô gái nào biết được giá trị thực sự của nó". Đó là lời tâm sự của Giả Hê khi chia tay tôi. Những lời tâm sự chân thật của Giả Hê khiến tôi trăn trở mãi với câu hỏi liệu đã đến lúc ngành bảo tồn - bảo tàng cần tìm kiếm, lưu giữ những đôi khuyên tai được các nghệ nhân Vân kiều, Pa kô chế tạo riêng cho việc vận chuyển tài liệu mật phục vụ cách mạng trong cuộc kháng chiến thần thánh của dân tộc. Bởi những đôi khuyên tai đó ngoài giá trị về mặt văn hóa thì còn là chứng tích của cách làm cách mạng vừa bí mật, vừa rất sáng tạo của đồng bào dân tộc Vân kiều, Pa kô.

K.K.S 

 

Kô Kăn Sương
Bài viết đăng trên Tạp chí Cửa Việt số 223 tháng 04/2013

Mới nhất

Long trọng tổ chức Ngày văn hóa các dân tộc Việt Nam

11 Giờ trước

Sáng nay 19/4/2024, Trường PTDT Nội Trú Gio Linh long trọng tổ chức Ngày hội văn hóa các dân tộc Việt Nam.

Hội Liên hiệp Phụ nữ Phường 1 ra mắt mô hình “Phụ nữ, Cà phê và Sách”

13 Giờ trước

Sáng nay 19/4, Hội Liên hiệp Phụ nữ Phường 1 (thành phố Đông Hà) tổ chức Lễ ra mắt mô hình “Phụ nữ,

Sôi nổi hội thi Kể chuyện theo sách với chủ đề “Chúng em yêu hòa bình”

12/04/2024 lúc 16:01

Ngày 11/4, Thư viện tỉnh Quảng Trị phối hợp với Phòng Giáo dục và Đào tạo thành phố Đông Hà tổ chức hội

Khai mạc Ngày sách và Văn hóa đọc Việt Nam tỉnh Quảng Trị năm 2024

11/04/2024 lúc 00:52

TCCV Online - Sáng nay 10/4, tại Thư viện tỉnh, UBND tỉnh Quảng Trị tổ chức khai mạc Ngày Sách và Văn hóa đọc Việt Nam năm 2024. Phó Chủ tịch Thường trực HĐND tỉnh Nguyễn Chiến Thắng; Phó Chủ tịch UBND tỉnh Hoàng Nam tham dự.

Lễ phát động Cuộc thi Đại sứ Văn hóa đọc tỉnh Quảng Trị năm 2024

09/04/2024 lúc 17:57

TCCV Online - Sáng ngày 9/4/2024, tại thư viện tỉnh Quảng Trị đã diễn ra lễ phát động Cuộc thi Đại sứ Văn hóa đọc tỉnh Quảng Trị năm 2024.

Tạp chí số cũ
Câu chuyện du lịch
tư tưởng Hồ Chí Minh

Thời tiết

Quảng Trị

Hiện tại

26°

Mưa

21/04

25° - 27°

Mưa

22/04

24° - 26°

Mưa

23/04

23° - 26°

Mưa

Nguồn: Weathers Underground