|
T |
ừ xa xưa, người dân làng Nhĩ Thượng, xã Gio Mỹ, huyện Gio Linh đã lưu truyền câu ca:
“Ai về giếng rượu Đôộng Chùa
Muốn ăn cơm trắng cá rô thì về”.
Muốn ăn cá rô đồng làng Nhĩ Thượng phải về đúng vào mùa lúa lên đồng, mùa cá rô nướng xăm nước mắm thơm ngon béo ngậy. Nhưng phải ăn với thứ cơm trắng được nấu từ nước giếng mội của làng thì mới ngon đúng vị, không lẫn vào thứ cơm nào được. Giếng mội, một giếng cổ còn sót lại, tương truyền là từ thời Chăm được coi là một ưu vật của trời đất ban tặng cho ngôi làng này. Người dân Nhĩ Thượng lấy nguồn nước từ đó để uống, để chưng cất rượu, thứ rượu mà người làng dù có bôn ba xứ người, mỗi khi Tết đến Xuân về đều mong muốn được trở về, nhâm nhi chén rượu đầu xuân mà tự hào kể cho nhau nghe về “giếng rượu” làng mình.
Làng Nhĩ Thượng, xã Gio Mỹ là vùng đất trũng của huyện Gio Linh, thiên nhiên vốn khắc nghiệt kiến tạo cho vùng này toàn đất pha bạc màu và bao bọc bởi vùng cát mênh mông. Người làng chật vật với việc mưu sinh, và càng vất vả hơn trong sinh hoạt bởi nguồn nước hầu hết đều bị nhiễm phèn. Chính vì vậy, bà con hết sức gìn giữ ngôi giếng mội, giếng cổ duy nhất trong làng cho nước ngọt để phục vụ cho việc ăn uống, đặc biệt là cất rượu.
Cách đây ít lâu, các nhà nghiên cứu bảo tồn khảo cổ học đã hết sức ngạc nhiên phát hiện ngôi giếng mội cổ, nằm trong khuôn viên nhà thờ họ Nguyễn ở làng Nhĩ Thượng, xã Gio Mỹ. Với đặc điểm của những vùng cát bãi ngang huyện Gio Linh, từ xưa đến nay, người ta chỉ biết đến loại giếng mội khai thác nước ngầm từ những đồi cát, được xây dựng đơn giản với thành giếng đắp bằng đất hoặc chắn bằng gỗ, ván xung quanh. Thế nên, việc giếng mội ở làng Nhĩ Thượng, với thân giếng được làm bằng bi đá tổ ong hình tròn, đường kính bi 73cm, lòng bi 50cm, chiều sâu từ mặt nước đến đáy giếng là 65cm được xem là một phát hiện khảo cổ học hết sức hiếm hoi, lý thú. Ông Nguyễn Quang, từng giữ chức Trưởng họ Nguyễn gần mười năm kể rằng, trước đây, nền giếng được lát bằng hai viên đá, xung quanh miệng giếng lúc nào cũng có những tia nước phun tràn từ lòng đất. Nhờ nguồn nước từ lòng giếng rỉ quanh năm, bà con trong làng có nước sạch để sinh hoạt vì nước giếng rất ngọt, trong, mát rượi về mùa hè và mùa đông thì rất ấm. Từ đời ông Quang trở lên là đã 17 đời họ Nguyễn, đã thấy có giếng mội tồn tại nơi này. Gia phả họ Nguyễn còn lưu lại hai bản sắc của hai đời vua Minh Mạng và Thiệu Trị, trong đó đều đề cập đến ngôi giếng mội cổ nằm trong khuôn viên dòng họ. Từ kết quả khảo cổ của các nhà khoa học cho thấy, giếng mội làng Nhĩ Thượng cùng một loại hình với hệ thống “giếng pheo” vùng Tây Gio Linh do người Chăm xây dựng trong khoảng thế kỉ thứ 10 đến thế kỉ 15. Đây là loại giếng người ta chẻ đá khối làm bi giếng, đặt bi đúng mội, tức là chỗ nước ngầm tự phun chảy lên mặt đất và nước tự dâng lên trong lòng giếng, một cách khai thác nước ngầm của người Chăm trên vùng đất đỏ bazan và vùng đồi cát. Giếng mội nằm ngay dưới chân rú cát Đôộng Chùa và gắn với điển tích mà người làng từ bao đời vẫn truyền nhau kể lại. Chuyện rằng, có Hoàng tử vương quốc Chăm, trên đường lãnh binh ra biên ải, khi dừng chân nghỉ lại, đã rung động trước nhan sắc một thôn nữ ở gần rú cát Đôộng Chùa. Tình yêu gắn kết họ với nhau, bất chấp sự đối nghịch về xuất thân, hoàn cảnh, và chàng Hoàng tử nọ đã chấp nhận đánh đổi mọi vinh hoa phú quý để được sống với người mình yêu ở một vùng quê nghèo bình dị. Hạnh phúc đơn sơ nhưng thắm đượm là những ngày vợ chồng cùng nhau làm lụng, người chồng đốn củi, vợ ở nhà dệt chiếu, nấu rượu. Rồi sau sự tàn phá kinh hoàng của một cơn sóng thần ập vào làng, Đôộng Chùa tan tác như chưa hề có dấu hiệu của sự sống nơi này. Cảm phục tình yêu đẹp và số phận của đôi vợ chồng bạc mệnh, về sau khi người dân gây dựng lại cuộc sống trên đất này đã đục đá làm bi giếng mội ngay dưới chân rú cát để tưởng nhớ…
Chẳng biết có phải vì gắn với một sự tích cảm động và linh thiêng hay không, mà giếng mội Nhĩ Thượng cho nguồn nước chảy quanh năm. Điều đặc biệt là dù nằm trong vùng đất bị cát bạc màu nhưng nước giếng không bị nhiễm phèn mà cho vị ngọt rất riêng. Từ xưa, người làng chỉ tin tưởng dùng nguồn nước giếng mội để nấu rượu dùng, và chỉ có nguồn nước này mới chưng cất được rượu ngon. Bà Phan Thị Thẻn, người đã dành một đời nấu rượu phục vụ người làng, đã ở tuổi thất thập, nhưng vẫn còn sắc sảo trong lời ăn tiếng nói. Bà chậm rãi kể chuyện rằng, cất được mẻ rượu ngon thì nguồn nước rất quan trọng, phải là nước lấy từ giếng mội, kén tay người nấu, phải biết tính giờ, tính lửa, dùng loại củi nào, đun trong bao lâu, làm loại men gì... Từ thời con gái, bà đã được truyền dạy bí quyết cất rượu ngon từ bà, từ mẹ. Rượu bà Thẻn, dù chỉ quanh quẩn trong lũy tre làng nhưng cũng được coi là thứ rượu ngon nhất nhì làng, ngày giỗ hay lễ tết đều tấp nập người đến đặt mua.
Thứ nước trong vắt, sóng sánh, hơi men thơm nồng chắt lọc từ nguồn nước, từ hạt gạo trắng trong dân dã ấy, để đượm vị ngon riêng có, người làm ra nó cũng khá dày công chưng cất. Người làng quan niệm, ngày Tết, dù có bày soạn “nem công chả phượng” gì, thì nhất thiết không thể thiếu rượu ngon đãi khách. Nhâm nhi chén rượu cay nồng đầu lưỡi, ngọt ngấm vào cổ họng, nồng nàn hương vị mùa xuân. Người xa quê cồn cào mong Tết để trở về quê hương nguồn cội sum vầy cùng gia đình, nhấp chén rượu đầu xuân, hàn huyên chuyện trò, nhắc nhở nhau trân trọng gìn giữ giếng mội, “giếng rượu” của làng.
B. B
