Dù là những câu chuyện diễn ra bất chợt, nhưng những câu chuyện được kể này như một cái kết có hậu về số phận những người lính từ hai chiến tuyến - thậm chí từ hai quốc gia. Đó là Đại tá CCB Trần Văn Thà - nguyên là Đại úy, Tiểu đoàn trưởng Tiểu đoàn 47 Trung đoàn 270 mặt trận B5 đường 9 Quảng Trị năm 1968, và Neil Hanman - một người lính Mỹ 19 tuổi thuộc đại đội A, lữ đoàn 197 Mỹ, một trong những đơn vị đồn trú của Mỹ tại xã Gio Thành, huyện Gio Linh, Quảng Trị năm 1966.
Vào thời gian còn là đối phương của nhau, họ chưa hề giáp mặt nhau, và trong suốt thời gian sau ngày giải ngũ họ chưa bao giờ nghĩ đến một lần tay trong tay, chuyện trò thân thiện tại nhà riêng của đại tá “Vi xi” Trần Văn Thà - người nửa thế kỷ trước, đã trực tiếp chỉ huy trận đánh tan tác một phần lữ đoàn 197 Mỹ tại xã Gio Thành, huyện Gio Linh, Quảng Trị vào ngày 6 - 5 - 1968. Vậy mà họ lại gặp nhau mới đây tại chính nhà riêng của cựu đại tá Trần Văn Thà ở thành phố biển Nha Trang, Việt Nam. Một cuộc gặp có vẻ như tình cờ, nhưng lại như một sự sắp đặt để nó phải diễn ra, qua một chuỗi câu chuyện tình cờ khác.
Câu chuyện thứ nhất, diễn ra vào tháng 7 năm 2007. Trong khi về Quảng Trị lần tìm những thông tin về quân nhân Mỹ tử trận và mất tích, những quan chức gốc lính thuộc phái đoàn MIA tình cờ gặp cựu Đại tá Trần Văn Thà, một người chỉ huy dày dạn nhiều năm trên chiến trường Quảng Trị cũng đang trong cuộc trở về tìm kiếm, cất bốc di cốt các đồng đội của ông. Nhận thấy đây là một nguồn có thể cung cấp khá nhiều thông tin cần tìm kiếm, qua chính quyền địa phương, các quan chức MIA trong đoàn đã xin gặp, và họ đã không thất vọng khi được nghe chính người chỉ huy đối phương gần như tái hiện lại không gian, diễn tiến chi tiết từng trận đánh gần 40 năm trước với nhiều những thông tin giá trị liên quan đến việc tìm kiếm người mất tích của cả hai bên. Song chính ông lại làm những quan chức MIA hôm đó rất ấn tượng khi ông trầm giọng đặt câu hỏi:
- Tôi nhớ những ngày đó, sau trận đánh của chúng tôi vào đơn vị Mỹ tại xã Gio Thành, Gio Linh, Quảng Trị. Khi tiếp cận với xác những người lính Mỹ, có người còn nguyên chiếc thẻ bài đeo ở cổ, có người bị bứt ra tôi đeo lại chiếc thẻ bài đó vào cổ người lính và dặn anh em nếu thấy thẻ bài rời ra thì buộc vào cho họ. Dù sao thì người lính đó cũng đã chết. Việc đeo lại thẻ bài cho họ sẽ là cơ hội để xác họ không bị thất lạc. Cho đến bây giờ, không biết xác những người lính đó khi được tìm thấy có còn chiếc thẻ bài kia không?
Dĩ nhiên ngay lúc đó, và nhiều ngày sau này, những quan chức MIA vẫn không thể có câu trả lời cụ thể cho câu hỏi bất chợt này. Nhưng ấn tượng về một người chỉ huy đối phương, ngay trong trận mạc, giữa khét lẹt mùi thuốc súng vẫn nghĩ và làm một việc nhân đạo đến khó tin với cả những người lính đối phương mà trước đó, chính họ đã hướng mũi súng về phía ông.
Hết đợt làm việc, những thành viên MIA trở về, mang theo câu chuyện khó quên về người cựu chỉ huy quân đội Việt Nam. Để rồi tình cờ, câu chuyện được kể đến một cựu binh Mỹ từng tham chiến ở Gio Thành là Neil Hanman. Sau khi nghe chuyện, đặc biệt là câu chuyện về vị đại tá “Việt Cộng” này liên quan đến tên xã Gio Thành, Gio Linh, lại trùng vào thời điểm và nơi mà Neil từng đồn trú và tham chiến. Để rồi từ câu chuyện này, Neil nghĩ ngay đến việc tìm kiếm bằng được người chỉ huy trận đánh kinh hoàng, khiến đại đội của Neil gần như bị xóa sổ. Và trong những điều “đáng quên” về sự chết chóc đó, Neil cùng ba tân binh khác bị mắc kẹt, đành núp vào một lùm cây, nín thở đợi cho các chiến binh Việt Nam lướt qua, rồi mới liều chạy thục mạng về căn cứ. Tuy nhiên trên đường chạy, cả nhóm đã bị phát hiện và như bị bắn theo, song có điều lạ, dù bị phơi lưng giữa cánh đồng, lại bị bắn ở cự ly rất gần nhưng có vẻ như những người lính đối phương không cố tình bắn tiêu diệt, nên cả ba người không hề bị trúng thương?
Câu chuyện thứ hai, vào năm 2013. Trong một chuyến trở về thăm quê, người phiên dịch cho chỉ huy lữ đoàn 196 Mỹ, tên là Nguyễn Hữu Cầu tình cờ thấy một nhóm người đang cùng nhau xây dựng một nhà bia tưởng niệm các Liệt sĩ hi sinh trong trận đánh càn lịch sử ở Gio Thành. Sực nhớ câu chuyện mà ông Khánh, một người quen của ông hiện định cư ở Mỹ kể lại câu chuyện của nhóm quan chức MIA liên quan đến sự kiện xảy ra ở Gio Thành tháng 5 năm 1966. Qua đó, một cựu binh Mỹ tên là Neil Hanman, từng tham gia chiến trận kinh hoàng hôm đó đang nuôi ý nguyện tìm kiếm danh tính, địa chỉ “ông Đại tá” mà các quan chức MIA từng tiếp xúc trong câu chuyện liên quan đến “sự kiện” Gio Thành. Dè dặt ướm hỏi, ông Cầu mới hay nhóm người xây bia đều là CCB, từng là chiến sĩ cũ của chính vị đại tá trong câu chuyện trên. Để rồi cứ như có sự sắp đặt từ “cơ duyên”, một trong những CCB đó đã gọi điện thoại trực tiếp cho thủ trưởng cũ của mình thuật lại câu chuyện kể của người phiên dịch lữ đoàn 196, cùng mong muốn xin số điện thoại và được chính đại tá Trần Văn Thà vui vẻ đáp lời.
Có được số điện thoại của người cần gặp, ông Cầu gọi ngay sang Mỹ cho ông Khánh để liên hệ với Neil Hanman. Và đầu năm 2015, đại tá Trần Văn Thà nhận được cuộc gọi của ông Nguyễn Hữu Cầu cho biết, một cựu binh Mỹ tên là Neil Hanman muốn được gặp trực tiếp ông để rõ thêm một số điều liên quan đến những sự kiện ở Gio Thành. Dĩ nhiên đại tá Trần Văn Thà đồng ý, với duy nhất một yêu cầu: Cuộc gặp phải trên tinh thần thiện chí, chỉ bàn chuyện nhân đạo.
Câu chuyện kết có hậu. Cuối tháng ba đầu tháng tư năm 2015, sau mấy cuộc hẹn như có phần dè dặt. Một nhóm người Mỹ xuất hiện tại nhà cựu đại tá Trần Văn Thà ở Nha Trang. Và dù có hẹn trước, nhóm khách Mỹ vẫn bất ngờ khi đại tá mà họ gặp ở tuổi 80 trong vóc người tráng lão ra tận cửa đón khách. Và dẫu chưa từng biết mặt nhau nhưng những cái bắt tay, những vòng ôm tự nhiên như đã xóa đi cái cảm giác xa lạ của những người từng là đối phương của nhau cách đây gần nửa thế kỷ. Cũng vẫn phong thái đĩnh đạc của người chỉ huy dạn dày, đại tá Trần Văn Thà sau khi được giới thiệu người cựu binh Mỹ tên là Neil, đã chủ động đặt ngay câu hỏi:
- Vào ngày 6 - 5 - 1968, khi hai bên giáp trận, ông ở đâu?
Nghe câu hỏi và cũng là câu trắc nghiệm, Neil lấy ngay trong ba lô cuốn Album, rồi lật từng trang ảnh cho ông Thà xem. Và thật bất ngờ, cả hai người lính đều ngay tức khắc nhận ra sự trùng khớp đến từng diễn tiến sự kiện mà cả hai người từng tham gia. Trong đó, như lời Neil kể, rằng hôm đó, hai bên đang nổ súng vào nhau, Neil cùng ba tân binh khác bị mắc kẹt lại ở một nơi gần đó, khi thấy bộ đội Việt Nam xuất hiện cả nhóm đã sợ đến mức không giám thở mạnh. Cho đến khi bộ đội Việt Nam lướt qua, cả nhóm mới chạy thục mạng về căn cứ. Có điều lạ, trên đường chạy, chúng tôi bị bộ đội Việt Nam phát hiện và nổ súng. Song như thể những người nổ súng chỉ như để cảnh cáo, xua đuổi nên dù ở cự ly gần, mà cả nhóm không một ai bị thương vong?
- Có điều gì khác thường ở câu chuyện này. Neil đặt câu hỏi và được đại tá Trần Văn Thà hỏi lại: Ông có biết một người lính Mỹ bị chúng tôi bắt sống, và một người bị chúng tôi truy đuổi phải trốn dưới bờ kênh là ai?
Không phải nghĩ lâu, Neil nhớ ngay. Người bị ông Thà bắt làm tù binh trận đánh đó là tân binh Bill Baird. Khi trận chiến kết thúc, Neil và một số binh sĩ muốn quay lại mang xác đồng đội về chôn cất, nhưng chỉ huy không cho. Hai ngày sau, công việc này mới được thực hiện. Khi đó, ai cũng tưởng Bill Baird đã chết. Mấy ngày sau, Bill Baird được thả trở lại. Còn người bị truy đuổi là Desmand. Sau trận chiến một ngày, Desmand chạy trở về đơn vị trong trạng thái hoảng loạn.
Trở lại câu hỏi của Neil, ông Thà cho biết, thấy một lính Mỹ bỏ súng chạy thục mạng về phía sông, chúng tôi đuổi theo, nhưng tìm không thấy. Còn việc tại sao chúng tôi bắn các ông mà không ai bị thương vong, đơn giản, vì lúc đó khi mấy anh em chĩa súng về phía mục tiêu gần, nhưng tôi không cho. Lúc đó mà anh em tập trung bắn thì những người lính đó không có cơ hội sống. Song tôi bảo các chiến sĩ của mình, rằng người ta bỏ súng chạy là biết sợ rồi, thôi cho họ con đường sống đi!
Từng đau đáu câu hỏi của người trong cuộc, nhưng khi tận mắt chứng kiến người chỉ huy đối phương với phong thái thuật chuyện điềm đạm, mạch lạc về lý do cái cơ hội để nhóm lính Mỹ được sống, Neil quay sang ôm chầm lấy ông Thà nói với tâm trạng đầy xúc động: “Tất cả đối với tôi như một cơn ác mộng. Khi còn là học sinh cấp III, tôi đã được chọn đi lính. Chúng tôi ra chiến trường vì mệnh lệnh chứ không phải vì lý tưởng như những người lính Việt Nam. Khi lần đầu nhìn thấy những chiếc máy bay bị cháy rơi xuống đất, xác người nằm la liệt, tinh thần chúng tôi xuống dốc kinh khủng. Nhưng bây giờ mọi cái đã qua, chúng ta là bạn… mãi mãi là bạn!”
Neil nhấn mạnh và tiếp tục câu chuyện về mình. Sau cuộc chiến, Neil về Mỹ bắt đầu cuộc sống mới, nhưng trong tâm trí của mình, Neil không khi nào quên được Việt Nam, đặc biệt là vùng quê Gio Linh, Quảng Trị. Trong đó, có một kỷ niệm không bao giờ quên của Neil. Đó là lần trên đường về căn cứ, Neil bắt gặp một phụ nữ Việt Nam bị thương rất nặng ở chân. Neil đã cõng cô này về doanh trại để chữa trị vết thương, trước con mắt lạ lẫm của những đồng đội Neil. Lúc đó, tuy không mấy hiểu việc làm của Neil, nhưng nhìn thấy cô gái bị thương nặng thì ai cũng xúm tay vào cứu giúp. Năm 2010, Neil về Gio Linh và tìm lại được cô gái năm xưa tên là Phan Thị Sơn. Thấy hoàn cảnh cô khó khăn, ở với mẹ già trong căn nhà lụp xụp, Neil đã giúp cô xây một căn nhà mới. Cách đây hai năm, cô Phan Thị Sơn qua đời, Neil đã hứa sẽ giúp đỡ mẹ cô đến hết đời. Neil tâm sự: “Chiến tranh luôn là điều không tốt, không ai muốn. Tôi muốn tìm lại chiến trường xưa, gặp lại những người Việt Nam dễ mến, để bằng tình cảm chân thành của mình với hy vọng góp một phần nhỏ chữa lành vết thương chiến tranh”. Tuy vậy, Neil cũng thú nhận rằng, để được gặp ông Thà, tôi đã rất hồi hộp và có phần căng thẳng. Đặc biệt, căng thẳng hơn, khi một số người khuyên tôi không nên gặp, nhưng rồi tôi vẫn quyết tâm tìm đến, bởi tôi tin và thực tế chưa bao giờ tôi có ác cảm với bộ đội Việt Nam. Còn bây giờ, sau khi gặp ông, tôi nghĩ tôi đã đúng khi quyết định tìm gặp được người từng là đối phương trong chiến tranh. Càng đúng khi cuộc gặp diễn ra đúng như những gì tôi mong chờ. Ông đã rất tình cảm và thân thiện!
Từ sự cảm phục người chỉ huy bộ đội Việt Nam trong trận mạc, càng cảm phục hơn khi được biết sau khi kết thúc chiến tranh, ông Thà dành phần lớn thời gian để đi tìm hài cốt đồng đội và làm thầy thuốc chữa bệnh miễn phí. Neil đã trao tặng đại tá Trần Văn Thà cuốn sách của một người Mỹ viết về cuộc chiến tranh ở Quảng Trị năm 1968 và nói với thái độ trân trọng: Xin tặng ông - một người chiến sĩ dũng cảm, một “kẻ thù” đáng kính của ngày xưa và một người bạn đáng quý của hôm nay!
Vâng, câu chuyện kể của hai người lính từ hai phía - Một câu chuyện có hậu một thời chưa xa ngỡ như không hóa giải được của chiến tranh, thế mà cả hai phía người lính đã gặp được nhau trong vòng tay thân thiện qua những hành vi nhân đạo mà họ đã nuôi từ trong chính đời mình.
L.B.D
