Con người đã biết đến tác dụng của mật ong đối với cuộc sống, có lịch sử khá lâu đời. Các tài liệu cổ cho thấy cách đây hơn 2.500 năm loài người đã biết đến việc sử dụng mật ong. Và tính phổ biến của mật ong khá phổ quát, hầu như tất cả các nền văn hoá của các cộng đồng dân cư, đều biết sử dụng mật ong như một phần của chế độ ăn uống và văn hoá của riêng mình. Đó là sự tiện dụng, hữu ích của nó. Mật ong có thể được ăn trực tiếp, ăn cùng với bánh mỳ, trộn với nước trái cây hoặc thay thế cho bất cứ đồ uống nào cần sử dụng đường, hoặc có thể sử dụng với một số loại thảo mộc nào đó để làm thuốc. Hương vị tuyệt vời của nó ngoài bồi bổ về sức khoẻ, còn làm đẹp. Mật ong cực kỳ đa năng hữu dụng... Người ta đã tổng hợp và phân tích hàng chục, thậm chí hàng trăm tác dụng của mật ong, mà chúng ta không thể liệt kê cho hết được.
Chính những lợi ích từ mật ong mang lại cho cuộc sống con người, nên nghề tìm ong lấy mật có lịch sử khá lâu đời, phổ biến ở các làng trung du, miền núi. Ở xã Cam Tuyền, huyện Cam Lộ, Quảng Trị cùng với các thôn như An Mỹ, An Thái, Tân Lập là một trong những vùng miền như thế. Họ đã duy trì nghề tìm ong lấy mật khá độc đáo và đã trở thành những kỹ năng thuần thục, mang đậm những dấu ấn văn hoá vùng miền, ngành nghề để có thể duy trì phát triển thành một nghề có thu nhập ổn định, khi nhu cầu của thị trường ngày càng lớn, cung không đủ cầu.
* * *
Có ba công đoạn trong quy trình kỹ thuật lấy mật ong truyền thống ở Cam Tuyền như sau:
Bước một, tạm gọi là công tác chuẩn bị, bao gồm những dụng cụ gồm những vật dụng thiết yếu như dao rựa của nghề sơn tràng. Nghề lấy mật ong cần mang thêm chai lọ, bi đông, can nhựa, dây thừng buộc vào người khi trèo cây, đèn pin để khai thác những tổ ong làm tổ trên những cây cao vào ban đêm cho an toàn và thức ăn đủ cho những ngày vào rừng theo số lượng người đi. Một kíp người đi tìm ong lấy mật ít nhất phải từ hai đến ba người, nếu đi dài ngày vào rừng sâu thì lượng người phải tăng lên gấp đôi. Người dân Cam Tuyền tìm ong lấy mật ở những vùng rừng núi xung quanh như núi Đá Mài, khu vực đồi 241 Tân Lâm, đồi Phu - lơ, Hố Lụy, khe Mướp, rừng Ba Vú… Nhiều năm trở lại đây, người đi lấy mật đã mở rộng khu vực tìm kiếm lên các khu vực Đập Trấm, vùng rừng núi Ba Lòng, Cùa, Đakrông, Rào Vịnh và vào tận vùng núi miền Tây Hải Lăng…
Bước hai là công việc tìm kiếm tổ ong trong rừng. Thường có hai cách, có khi do người đi rừng vô tình nhìn thấy được và họ đánh dấu vào gốc cây xác nhận là tổ ong này đã có chủ, sau đó mới chọn thời điểm thích hợp rủ nhau vào khai thác. Cách này mang tính đột xuất, ngẫu nhiên. Phổ biến nhất vẫn là những nhóm người tìm mật ong theo kinh nghiệm truyền nghề. Họ theo dõi hướng đi của đàn ong khi đang hút mật ở vùng rừng nào để lần tìm ra tổ của chúng.
Công việc tìm ong lấy mật có thể tiến hành quanh năm chỉ trừ vào lúc thời tiết mưa nhiều và rét. Tuy nhiên, theo kinh nghiệm của những thợ lấy mật ong giỏi ở Cam Tuyền thì mùa ong đi lấy mật của vùng này thường diễn ra vào mùa xuân, bắt đầu từ tháng 11 Âm lịch cho đến tháng 4 Âm lịch. Đây được xem là mùa vụ chính trong năm. Vào tiết này các loài hoa thi nhau khoe sắc nở rộ, các chú ong tha hồ hút mật. Chất lượng mật sẽ rất ngon, giàu chất dinh dưỡng và số lượng mật khai thác được cũng rất nhiều. Những người thợ tìm đến các bãi hoa dại để theo dõi các chú ong đến hút mật hay đến bên các bờ suối, nơi các chú ong sẽ ra lấy nước về tưới mát cho tổ của mình. Kinh nghiệm truyền nghề và khả năng xem xét, phán đoán để tìm được tổ ong là cả một câu chuyện hấp dẫn, mang đậm dấu ấn nghề nghiệp, văn hóa truyền thừa tích lũy bao đời. Bằng kinh nghiệm của thợ lấy mật, họ cho biết tùy từng loài hoa mà thời gian theo dõi hút mật của loài ong cũng khác nhau. Đối với hoa trinh nữ, của cây chim chim, bời lời cho nhiều phấn nên thời gian hút mật của nó rất nhanh trong khoảng thời gian từ 15 đến 20 phút. Một số loài hoa khác như hoa ngũ sắc cho phấn ít nên thời gian hút mật lâu hơn, trên 30 phút. Chỉ cái việc theo dõi từ các loài hoa vậy thôi mà họ nắm được quy luật đi về của bầy ong.
Sau khi theo dõi con ong đã ăn đầy no kén, người thợ phải tinh ý để theo dõi hướng bay của ong. Đây lại là những kinh nghiệm thú vị quý báu khác mà người thợ dày công tích lũy. Ở những đàn ong bay thẳng, thường có một số con sau khi hút mật xong vẫn chưa bay liền mà còn chải chuốt thật lâu mới bay thì chắc chắn là địa hình từ chỗ chúng ăn mật về tổ tương đối bằng phẳng. Khi những con ong này thẳng hướng bay về, người thợ dễ dàng xác định ngay vị trí đàn ong xây tổ. Khó nhất là những đàn ong bay thẳng mà vút lên cao, xoáy lượn đôi ba vòng rồi mới bay đi thì biết rằng tổ ong cách đó rất xa, địa hình gồ ghề, chập chùng lên đồi xuống thác. Phải vất vả gian lao lắm những người thợ mới tìm ra nơi chốn.
Bước ba, công đoạn lấy mật. Đây là phần việc rất quan trọng và khá nguy hiểm, liên quan trực tiếp đến thành bại công việc. Vì vậy đòi hỏi người thợ phải có nhiều kinh nghiệm, cẩn trọng, nhanh nhẹn, chính xác, an toàn; không bị ong đốt nguy hại đến tính mạng của mình. Việc đầu tiên người thợ phải chuẩn bị bó đuốc (bó củi được bó thật chặt, bên ngoài là những thanh củi khô, đều vừa, dễ cháy; ở giữa là những nhánh lá tươi để tạo khói, đường kính khoảng 20cm). Khi người thợ đã ngụy trang, ăn mặc che chắn cẩn thận, leo lên tiếp cận tổ ong thì châm lửa đốt, dùng khói để xua đuổi đàn ong. Những người thợ tìm ong cho biết đối với loài ong mật, ong rầm hay ong ngựa bản tính chúng thường rất hung tợn. Khi thấy tổ của chúng bị phát hiện, có người tiếp cận, đánh được hơi người lập tức cả đàn tập trung tấn công, xúm lại đốt, rượt đuổi đối phương chạy ra thật xa tổ mới thôi. Những người thợ có kinh nghiệm và cẩn thận thì bất cứ loài ong nào cũng không tấn công được. Khi họ leo lên gần tổ khoảng cách chừng 2m mới bắt đầu đốt bó đuốc để hun khói. Có những loại ong như ong ruồi, thấy khói là bay đi. Nhiều loài ong khác như ong thợ, ong mật đều rất sợ khói, đặc biệt là con ong chúa khi bị say khói sẽ bay xa tổ. Người thợ đợi đến khi đàn ong đã bay xa mới tiến hành công đoạn lấy mật. Nhưng cũng có những đàn ong hung dữ như ong mật, ong ngựa, ong vò vẽ. Khi bị hun khói, chúng sẽ tập trung phun nước để dập tắt ngọn lửa và nhiều con khác tập trung tấn công người. Nếu phán đoán sai, chuẩn bị bó đuốc nhỏ, để bị tắt hoặc trang bị bảo hộ không kỹ bị chúng cắn, thì nguy cơ thất bại là cái chắc. Không những không lấy được mật mà còn nguy hiểm đến tính mạng nữa.
Ong mật thường làm tổ ở những cây cao có nhiều nhánh, để tạo thế vững chắc cho tổ ong, chúng thường làm tổ dưới các nạng cây/chạc ba. Một tổ ong bao giờ cũng có ba phần: Phần trên cùng của tổ là phần sáp chứa đầy mật ong hay còn gọi là cục mứt (người dân vùng này gọi là túi mật). Phần này không có nhộng con cũng như phấn hoa. Tiếp đến là khu vực chứa phấn hoa/ké. Phấn hoa/ké được ong thợ lấy về chứa đầy các lỗ sáp, hai cạnh rìa của phấn này đôi khi cũng có một chút mật hay nhộng con. Phần dưới cùng của tổ ong là nơi sinh sản của ấu trùng hay còn gọi là ong non. Do vậy khi tiến hành lấy mật người thợ phải nhẹ nhàng và nhanh nhẹn dùng dao cắt phần sáp chứa đầy mật ong/cục mứt, khéo léo không làm tổn thương đến tầng con non và để lại một ít mật để nuôi cho thế hệ sau vì nếu ta không lấy mật thì đây chính là nguồn thức ăn cho đàn ong non trưởng thành.
Sau khi cắt xong phần mật ong người thợ phải nhanh nhẹn trèo xuống để có thể vắt lấy mật tại chỗ, gần thì có thể đưa về nhà. Số lượng mật của một tổ ong nhiều hay ít tùy thuộc vào kích thước của tổ ong và loài ong. Nếu là ong mật thì lượng mật sẽ rất nhiều; ong sầm hay ong ruồi thì lượng mật sẽ ít hơn. Thông thường một tổ ong mật có kích thước lớn, liễn, mật/cục mứt bung ra thì sẽ cho một lượng mật phủ phê, có khi lên đến 10 lít; tổ nhỏ ít nhất cũng được 1 đến 1,5 lít. Một tổ ong khai thác theo cách bảo tồn và duy trì thì người ta có thể lấy mật từ 4 đến 5 lần, mỗi lần cách nhau chừng 10 đến 15 ngày. Đã là thợ lấy mật, bao giờ họ cũng để ý đến các yếu tố bảo tồn và duy trì, không ai khai thác cạn kiệt. Chỉ có những người thợ tay ngang mới khai thác theo cách cắt bỏ toàn bộ tổ ong; hậu quả là họ sẽ không bao giờ có cơ hội khai thác lần sau. Điểm mấu chốt mang yếu tố kỹ thuật và kết tinh văn hóa trong nghề nghiệp là ở chỗ này.
Đến đây là kết thúc một cung đoạn của người thợ, từ khâu chuẩn bị, theo dõi, tìm kiếm đến khai thác, lấy mật, đem về những lít mật ong nguyên chất sóng sánh, thơm lừng phấn hoa, ngọt lịm thanh tao... đã kết tinh biết bao giá trị tiềm ẩn
* * *
Tìm ong lấy mật, qua năm tháng mưu sinh, biết bao nhiêu thế hệ người dân miền trung du Cam Tuyền, Cam Lộ đã chắt chiu, truyền dẫn cho hậu thế để đến hôm nay đã trở thành một nghề tiềm ẩn những giá trị văn hóa vật thể hữu hình lẫn phi vật thể vô hình của cư dân miền sơn cước. Lần tìm về những cội nguồn, dấu tích xa xăm... rủ từng lớp bụi thời gian, ta nghe rõ mạch nguồn cuộc sống đang nẩy nở sinh sôi, mà mỗi thanh sắc ẩn chứa biết bao lớp trầm tích sâu dày, nguồn cội. Hiện ở mỗi thôn như An Mỹ, An Thái, Tân Lập... đều có từ 15 đến 20 người đang hành nghề tìm ong lấy mật, họ xuất thân đủ mọi thành phần. Tôi gọi họ là những nghệ nhân, chắt chiu từng giọt mật ngọt cho đời. Cùng với thời gian và nhu cầu xã hội, nghề tìm ong lấy mật ngày càng sinh sôi, bởi nó luôn được gởi trao qua từng thế hệ. Và đến một ngày kia thương hiệu mật ong rừng Cam Tuyền sẽ là đặc sản tiêu biểu của địa phương, ai có dịp một lần nếm thử vị ngọt sẽ còn đọng mãi với thời gian.
Tiết Trọng thu - Bính Thân 2016
N.B
