TCCV Online - Bản thân đồng bào Vân Kiều cũng không biết tục thờ linh hồn người sống có tự bao giờ. Nhưng từ trong tâm thức, họ có ý niệm rằng, từ buổi lọt lòng mẹ mỗi người đã có linh hồn và mang trên mình một vị thần bổn mạng. Thần bổn mạng sẽ mang tới may mắn hay gây ra tai họa tùy thuộc vào lòng thành kính, tâm tình cúng bái của từng người. Mỗi thành viên trong gia đình được thờ cúng trong một chiếc bát sứ biểu trưng cho một linh hồn riêng rẽ đặt trên bàn thờ hồn sống ở sát mái nhà tách biệt với bàn thờ tổ tiên.
Phải qua ba công đoạn mới lập được bàn thờ linh hồn người sống của một đứa trẻ vừa ra đời. Ba ngày sau khi sinh, bố mẹ chuẩn bị hai con gà rồi mời thầy cúng về làm lễ. Trước bàn thờ gia tiên người mẹ vừa ẵm đứa bé trong lòng vừa cúi gập người xuống, thành kính báo cáo với ông bà thành viên mới của gia đình, cầu mong tổ tiên độ trì, chở che cho đứa bé hay ăn, chóng lớn. Ngày chẵn tháng đứa bé, gia đình chuẩn bị một thủ lợn tiếp tục trình bày với ông bà tổ tiên xin phép đặt tên cho cháu. Mãi sau này con cháu Vân Kiều mới được vinh dự mang họ Bác Hồ không như ngày trước họ bám riết lấy những cái tên nguyên thủy như: Bàn tay lớn, ngón chân cái, sừng trâu, đầu gấu,... Và khi đứa trẻ một tuổi, người nhà phải chuẩn bị một con lợn để cúng xin phép tổ tiên, linh hồn và thần bổn mạng của đứa bé để làm một “cái vía” gồm một bát sành có hoa văn được bao bọc bằng cái giỏ tre mà họ tự đan lấy rồi đặt cùng một dãy với các “vía” khác trong gia đình. Ấy là lúc đời người Vân Kiều khởi đầu tập tục thờ cúng linh hồn người sống.
Kĩ càng và phức tạp hơn chính là tục lệ thờ hồn sống của những đứa trẻ trai. Vừa chào đời, bé trai sẽ được già làng làm lễ cúng rước linh hồn từ trời xuống. Ông sẽ dùng một sợi chỉ đỏ được nhuộm từ cây cỏ máu trong rừng buộc vào cổ tay đứa bé rồi khấn vái cho nó khỏe mạnh, lực lưỡng tựa thần rừng, thần núi để chống chọi lại với tai ương, bão tố của cuộc đời khi lớn lên. Đến tuổi tuổi 18, gia đình sẽ mời già làng tiếp tục làm lễ cúng để mừng cái linh hồn lâu nay đã lớn dần lên cùng với thể xác. Nghi lễ trưởng thành này tựa tiếng thét mạnh mẽ của chàng trai đôi mươi với tất thảy, từ nay tôi đã đủ sức cáng đáng việc nhà, tinh tường khi đi sắn bắn, bản lĩnh để bảo vệ gia đình, người thân yêu và bản làng trước thú dữ, thiên tai khắc nghiệt. Ngày giỗ của linh hồn chàng trai đang sống sẽ được tổ chức vào ngày 18/8 (âm lịch) hằng năm, gia đình sẽ mỗ những con trâu, heo, gà săn béo nhất để thiết đãi họ hàng, làng bản.
Trong trường hợp người dân tộc khác muốn nhập vào bản làng thì cúng một con gà hay người Vân Kiều đi ra khỏi bản phải cúng một con lợn cho chính linh hồn sống của bản thân. Với người phụ nữ theo chồng cũng vậy, họ phải tiến hành các nghi thức xin chuyển linh hồn từ nhà mẹ đẻ về nhà chồng để tiện thờ cúng. Ở nhà mẹ đẻ lễ vật cúng là con gà để thông báo với ông bà tổ tiên, linh hồn của mình đã về bên nhà chồng rồi còn phía nhà chồng phải là một con lợn và ba miếng trầu đã têm hoàn chỉnh. Hễ là người Vân Kiều khi đã được lập bàn thờ để thờ cúng chính linh hồn mình đang sống rồi thì việc làm lễ cúng cho vị thần bổn mạng của người đó sẽ diễn ra bất cứ khi nào và không tuân theo trình tự ngày tháng. Có thể đó là khi linh hồn người sống đòi hỏi. Tức là trong kiếp sống mưu sinh hằng ngày, có những dịch bệnh, tật nguyền sẽ xảy đến với con cháu Vân Kiều. Khi ấy họ nghĩ ngay đến linh hồn sống đang đòi hỏi phải làm lễ cúng tế. Muốn biết được đích xác thần bổn mạng đang đòi hỏi hay không thì phải gặp thầy cúng, nếu thầy phán đúng thì người đó phải lập tức về chuẩn bị lễ vật gồm gà, lợn, trâu tùy theo linh hồn đòi hỏi. Theo đồng bào, ba ngày sau khi làm theo lời thầy cúng tự khắc bệnh tật sẽ khỏi hẵn.
Tục thờ linh hồn sống dai dẳng cho đến ngày con người ta chết đi. Đến nay, cuộc sống chuyển biến, người Vân Kiều thích nghi dần với xã hội công nghiệp hiện đại. Tuy vậy, trong mái nhà sàn đơn sơ, bàn thờ hồn sống vẫn được đồng bào Vân Kiều đặt ở vị trí cao nhất. Đó là niềm tin, là tâm nguyện, là sự khắc khoải nguồn cội mà dù đi đâu về đâu con cháu Vân Kiều vẫn được tổ tiên họ nhớ đến và chúc phúc bằng những điều tốt đẹp nhất.
N.T.D
