TCCV Online - Luật tục là kho tàng tri thức bản địa về ứng xử và quản lý cộng đồng. Luật tục của đồng bào Pa Cô miền Tây Quảng Trị được bảo tồn dưới dạng truyền miệng, chứa đựng nhiều tri thức phong phú được định hình và trở thành nguyên tắc sống, bao gồm nhiều lĩnh vực đời sống con người, đồng thời là cơ sở có tính pháp lý cho thiết chế tự quản.
Từ xa xưa, mỗi bản làng của người Pa Cô là một chỉnh thể thống nhất về môi trường tự nhiên, kinh tế, xã hội, văn hóa và tâm linh; các bản làng đều có ranh giới đất rừng và chủ quyền rừng trên lãnh thổ. Trong bản làng, tồn tại nhiều lớp người như: Người giàu có, người đủ ăn và người nghèo. Tuy nhiên, quan hệ về kinh tế, xã hội giữa các tầng lớp xã hội là quan hệ bình đẳng, tương thân, tương ái, no đói, giàu nghèo, buồn vui có nhau trong cộng đồng.
Sự phân hóa giàu nghèo ở dạng manh nha, chưa đủ để xuất hiện giai cấp, chưa đủ để ra đời tổ chức nhà nước, kể cả hình thức nhà nước sơ khai. Thích ứng với trình độ phát triển xã hội đó là thiết thế tự quản bản làng vận hành theo quy định luật tục và thông lệ của cộng đồng. Mỗi bản làng của người Pa Cô có một người uy tính đứng đầu gọi là già làng, làm nhiệm vụ trông nom, quản lý và điều hành các công việc liên quan đến đời sống mọi mặt của cộng đồng như: Xử kiện, chỉ huy làng bản, săn bắt, hái lượm, trồng trọt, làm nương rẫy, cúng bái... Già làng dựa vào các điều khoản quy định trong luật tục, được truyền khẩu từ đời nay sang đời khác.
Thiết chế tự quản của bản làng có thể coi là giá trị văn hóa xã hội, đồng thời là văn hóa ứng xử giữa các thành viên trong cộng đồng. Đó là bộ máy đơn giản, nhưng hoạt động hiệu quả và chi phối tất cả các khía cạnh sinh hoạt của bản làng.
Luật tục người Pa Cô rất xem trọng yếu tố con người trong mối tương quan với thế giới tự nhiên, với cộng đồng và tín ngưỡng. Nội dung luật tục người Pa Cô liên quan đến con người và thiên nhiên, con người với môi trường sống, quan hệ con người với con người, quan hệ về hôn nhân và gia đình, quan hệ con người với thế giới thần linh. Nội dung của luật tục mang ý nghĩa giáo dục, khuyên răn và ràng buộc con người sống có đạo lý, tôn trọng cộng đồng, bảo vệ và duy trì thuần phong mỹ tục của cộng đồng, đề cao giá trị vai trò của thủ lĩnh của cộng đồng. Điều đó khẳng định vai trò, vị thế và trách nhiệm của những người có uy tính trong cộng đồng.
Ngoài chức năng duy trì xã hội, luật tục của người Pa Cô chứa đựng nhiều giá trị lịch sử xã hội tộc người, giá trị văn hóa tộc người, giá trị tri thức dân gian tộc người. Thông qua luật tục chúng ta có thể nhận thấy các khía cạnh khác nhau của đời sống xã hội đến các mối quan hệ cộng đồng, thiết chế dòng họ, hôn nhân, gia đình, phong tục tập quán, lễ hội, hình thái canh tác lúa rẫy, lấy thần lúa làm trọng.
Người Pa Cô sinh sống dưới mái nhà dài với nhiều thế hệ, có bao nhiêu bếp lửa là có bấy nhiêu gia đình nhỏ trong ngôi nhà dài, trừ bếp lửa chung của đại gia đình gọi là “Moong”. Làng bao giờ cũng chọn ví trí thuận lợi cho phương thức canh tác. Do vậy, đời sống ổn định hơn, việc du cư ít xảy ra, trường hợp thiên tai hoặc hỏa hoạn, dịch bệnh chết người hoặc cạn dòng nước và trường hợp chiến tranh giữa các bộ tộc.
Họ làm rẫy bằng cách đốt một khoảng rừng và trỉa lúa, ngô, bầu, bí, ớt, đu đủ, rau... xuống đây, chất mùn do lá rụng lâu năm và chất tro đốt có tác dụng làm phân bón; một khoảng đất canh tác như vậy, vài ba năm là bạc màu, người ta để hưu canh chuyển sang một mảnh rừng khác. Kỹ thuật chặt, đốt cây rừng làm rẫy được quy định rất chặt chẽ trong luật tục, không hề lãng phí và không để xảy ra cháy rừng... Mỗi hộ gia đình trong bản có từ 10 đến 15 tấm rẫy. Khi đã khai thác đến rẫy thứ 10 hay thứ 15, quay lại rẫy đầu tiên thì rẫy đầu tiên đã là 20 năm đủ cho thời gian rừng tái sinh. Đây là phương thức tìm lấy thức ăn từ rừng, nuôi rừng khôn ngoan đã đúc kết qua quá trình thực nghiệm, nhưng phải cần nhiều vốn rừng và đất rừng.
Người Pa Cô nói riêng và đồng bào thiểu số nói chung sinh kế chủ yếu dựa vào rừng, những năm gần đây dân số tăng nhanh, lượng người di cư từ nơi khác đến, sự khai khoáng trên các dòng sông, khe suối, xây dựng thủy điện, nạn phá rừng, đã làm cho vốn rừng cạn kiệt. Những phong tục tập quán liên quan đến rừng cũng dần dần biến đổi, tính ngưỡng niềm tin vào thần linh, Yàng đã dần dần mai một. Khi niềm tin tín ngưỡng bản địa biến đổi, sẽ tạo cơ hội cho các tín ngưỡng ngoại lai xâm nhập, văn hóa của tộc người sẽ biến động.
Thiết nghĩ, ngoài việc quản lý cộng đồng bằng hương ước, quy ước (bằng văn bản) và xử lý vi phạm theo quy định pháp luật, bên cạnh đó một số luật tục vẫn được một số thành viên trong cộng đồng chấp hành nghiêm túc hình phạt của bản, làng khi vi phạm. Điều đó minh chứng rằng, muốn quản lý xã hội bằng luật pháp, tuy nhiên cần vận dụng linh hoạt những tập tục truyền thống, những quy định luật tục truyền thống về ứng xử và quản lý cộng đồng khi giải quyết và xử lý vụ việc vào những vùng dân cư là dân tộc thiểu số nói chung, thì hiệu quả và sự thuyết phục chắc chắn sẽ mang lại cao hơn.
H.V.P.
