Chẳng thể đong đếm được cái giá của cuộc chiến tranh bằng bất cứ một đại lượng cụ thể nào, nhưng những giá trị xương máu của cuộc hành trình trên đường cứu nước đó hoàn toàn có thể cảm nhận bằng tâm, và hơn thế, còn chạm tay vào từng thang nấc máu xương trên suốt dọc dài con đường cứu nước.
Thực lòng lúc đó, khi bấm máy và đặt tên cho tấm ảnh, tôi đã không thể nghĩ rằng sau này tôi sẽ có thêm những khoảnh khắc nối vào khoảnh khắc ban đầu để hình thành bộ ảnh cùng tên “Đường cứu nước”.
Chiều ở nghĩa trang hoe hắt nắng vàng, tôi đã bắt gặp một tốp học trò người dân tộc Vân Kiều ôm từng bó hoa phượng đỏ chói sắc lửa, tay ngắt từng chùm nhỏ lần lượt đặt lên từng ô hướng thiên trên phần mộ các liệt sỹ ở khu mộ kế bên. Cũng chẳng đợi lâu, các cháu nhỏ đã chuyển hoa sang đặt đều lên từng ngôi mộ, để rồi qua ống kính máy ảnh, những hàng bia mộ lại mở ra thành con đường hun hút vào ngàn xanh.
Nhưng khác hẳn với Đường cứu nước thuở nào, Đường cứu nước lần này bỗng rực màu hoa phượng vĩ cháy đỏ như lửa - Một thứ lửa được thắp từ một thế hệ mới rực cháy trong khuôn hình ống kính thành tác phẩm Đường cứu nước 2 với tên gọi riêng: Nghĩa trang Trường Sơn, thêm một mùa hoa đỏ. Và đã có thêm một mùa hoa đỏ dành cho những thế hệ từng một thời xếp bút nghiên, rời mái trường ra đi và ngã xuống trên chính dặm đường cứu nước của dân tộc.
Đường cứu nước!
Một chiều tháng 7 - 1987… Trong số những bóng người cúi mình trầm bước dò tìm những dòng tên giữa dọc dài những hàng hàng bia mộ, một người mẹ già phơ phất khói sương cuộn tung trên đỉnh chiếc khăn vấn đầu, lom khom kiếm tìm những dòng tên trên từng bia mộ, và bất chợt lặng mình đổ gục xuống khúc đoạn những ngôi mộ chưa tìm thấy tên.
Tôi ám ảnh nỗi đau của người Mẹ đồng đội - trong vô vọng tìm chút hình hài những đứa con nằm lại trên chặng dài tượng hình đường cứu nước giữa hoe hoắt nắng vàng chiều nghĩa trang. Lòng chợt nghẹn lòng khi thế hệ tìm người thân, cứ nối tiếp nhau trẻ dần trong hun hút dặm dài đường cứu nước, thay cho những lá vàng đã bay về trời với tổ tiên mà không đủ thời gian tiếp tục lũi cũi tìm con.
Từ góc Nghĩa trang Liệt sỹ Trường Sơn, nhìn theo con đường mở về phía Cùa – Tân Sở, nơi mà năm 1858, trong bối cảnh đối mặt với nguy cơ mất nước, Thượng thư bộ binh Tôn Thất Thuyết và quan phụ chính đại thần Nguyễn Văn Tường cùng phái chủ chiến của triều đình đã xây dựng khẩn trương khu căn cứ Tân Sở tại vùng Cùa núi non hiểm trở (thuộc làng Mai Đàn, xã Cam Chính hiện nay), rồi cõng vua Hàm Nghi cùng các quan đại thần của phái chủ chiến và đoàn tùy tùng phụ xa giá ra Tân Sở. Từ đây ban hịch Cần Vương kêu gọi nhân dân theo phong trào Cần Vương kháng chiến chống Pháp. Đường lên Tân Sở, vượt qua khúc cua đường đèo giữa bạt ngàn sim mua. Một màu đường sỏi đá thẫm đỏ như son uốn theo hình chữ S. Tất cả có vậy, và chỉ có vậy để rồi trong dồn nén cảm xúc tôi đã ghi lại trên tấm phim nhựa một khoảnh khắc đằm sâu nỗi niềm của mình về đất mẹ Quảng Trị.
Lần ấy, rời Nghĩa trang Trường Sơn, thử làm cuộc độc hành về phương Nam, dọc theo những đồi sim tím hồng trải bạt ngàn hai bên đường lên Cùa, lòng những bồi hồi về một quãng đời trai trẻ dầm dã chiến tranh. Bất chợt nhìn trên đoạn đường đèo trước mặt, bóng một phụ nữ trung tuổi gánh hai thúng khoai cùng mấy bó chè xanh ngược lên Cùa. Thảng nhìn kĩu kịt hai đầu khoai sắn trên đôi vai gầy của người phụ nữ rảo bước trên đoạn đường đèo hình chữ S, tôi vội bấm liên tục mấy kiểu phim còn lại trong máy, nghe trong thẳm sâu thắt thẻo lời ai đó từng câu Nam Bình rằng: “Nước non ngàn dặm ra đi… cái tình chi...”
Trên vị trí này, đất nước Việt Nam dọc dài như chiếc đòn gánh khổng lồ mà lịch sử dầm dã đã chọn đặt trên bờ vai Quảng Trị trong suốt chặng dài đường cứu nước.
Quảng Trị - eo thắt như lưng bó mạ trong hình hài đất nước, khốn khó qua muôn đời gió mưa, suốt quãng dài chiến tranh giải phóng của dân tộc. Trong khi các địa phương nơi này nơi khác còn có lúc được nghỉ ngơi mỗi khi trở thành vùng tự do. Riêng Quảng Trị thì một hơi dài ngút nghít từ thuở dựng nước đến tận cùng cuộc chiến tranh giải phóng cứ ngập trong gian nan.
Mải miết gánh gồng, gắn số phận mình vào mệnh hệ dân tộc. Vậy nhưng chỉ đến năm 1975, khi kết thúc cuộc chiến tranh, lần đầu tiên và là lần duy nhất trong hành trình cùng đất nước, Quảng Trị mới được cùng cả nước hít thở không khí độc lập tự do.
Trong chiến dịch tiến công giải phóng Quảng Trị, mà điểm nhấn bầm đỏ máu xương của hơn một vạn chiến sỹ quân giải phóng hi sinh vỏn vẹn trong 81 ngày đêm, cùng hàng chục sư đoàn, trung tiểu đoàn độc lập vòng trong vòng ngoài đối mặt với mưa bom, bão đạn, rát bỏng những cuộc chống phản kích giữ đất. Và nữa là những nữ chiến sỹ lái xe tổng cục hậu cần, những anh chị dân công hỏa tuyến… vượt bom pháo chuyển đạn, tải thương. Những chiến sĩ pháo binh từ tuyến Gio Linh đội bom B52 chi viện cho đồng đội phía Cổ Thành. Là chị phụ nữ tại Triệu Đông dăng tay chắn trước đoàn xe tăng địch, chấp nhận hi sinh để tạo điều kiện cho quân giải phóng chặn đứng cuộc phản công lên phía Thành Cổ…
Tất cả với một duy nhất ý nghĩ và cũng là ý chí, quyết tâm ngăn chặn không cho địch chạm tới tường Thành Cổ Quảng Trị – biểu tượng không chỉ về địa lý, mà còn đặc biệt có ý nghĩa khi cuộc hội đàm Pari đang trong hồi mãn kết.
Đường cứu nước!
Từ một góc nhỏ nghĩa trang Quảng Trị, mở theo chiều con đường cứu nước ngẫm về cái thủa “mang gươm đi mở cõi”. Mưa ướt mặt, nắng rát lưng, từ trong dằn dỗi chiến tranh đến cả gập ghềnh bước thấp bước cao vượt lên đói nghèo. Đạp lên giông bão thời hậu chiến, chiếc đòn gánh lịch sử vặn mình hình chữ S đó vẫn cứ mãi oằn trên đôi vai Quảng Trị mà kĩu kịt đầu Nam, đầu Bắc mải miết suốt chặng dài của mệnh hệ dân tộc.
Rưng rưng một chiều từ cái mốc 40 năm ngoảnh lòng về lại một thời Quảng Trị, ngồi nhặt ghép lại những ảnh vụn của một thời chưa xa đó, hiển hiện trong tôi những dọc dài hun hút những ngọn nến thắp sáng trên hàng hàng bia mộ nơi Nghĩa trang Trường Sơn.
L.B.D
