Khoảng cuối tháng 6 – 1945 từ nhà tù Buôn Ma Thuột ra, tôi về đến Quảng Trị, dự định chỉ ở lại mấy hôm rồi đi, nhưng tôi vừa về đến mấy làng trên thì người quen kéo ra rất đông, gặp nhau hỏi chuyện, làm tôi hoàn toàn bị động. Có người đã nhanh chân chạy về nhà báo tin. Mẹ tôi và mấy đứa em tôi đến đón. Lúc về đến nhà, tôi thấy người đến chờ đã chật ních, người ngoài ngõ cứ kéo vào. Vợ con tôi ở bên ngoại, được tin cũng về đông đủ. Thế là tôi phải ngồi tiếp khách xa gần đến thăm không lúc nào ngơi.
Chỉ vướng một điều là tình cảm người đến thăm và hỏi chuyện, gần như ai cũng nhắc lại lúc tôi đi trốn năm 1939, bọn quan lại đòi đốt làng Dương Lệ Đông, thế nhưng nay làng vẫn còn nguyên. Mấy ông lớn trong họ nói may mà trận đói vừa rồi không chết, nay ông cháu mới gặp nhau. Mấy chú, mấy anh tôi vào Đà Nẵng năm 1930 hỏi tôi về công tác, về việc bị tù tội... Tôi phải nói thật một phần công việc và những năm tháng gian khổ đấu tranh ở trong nhà tù Buôn Ma Thuột. Mẹ tôi tuy gặp được con rất vui nhưng cũng không khỏi lo lắng, bồn chồn. Tình cảm này không chỉ có trong gia đình mà cả xóm làng, bạn bè gần xa rất sâu nặng. Nhưng vì công việc nặng nề và cần kíp nên tôi chỉ ở lại nhà vài ba hôm rồi đi. Tôi nhờ mẹ và vợ tôi ai đến thăm thì cám ơn và ai có hỏi thì trả lời tôi đi vắng. Thỉnh thoảng tôi có trở lại nhà, rồi sau đó không về nữa.
Tôi lên đường đi Thanh Hóa, vì không có tàu xe tôi cuốc bộ ra Đồng Hới, sau đó tìm cách đi ra Vinh bằng đường biển. Ở Vinh tôi tìm đến nhà Nguyễn Xuân Linh, một trong những người đáng tin cậy đã làm việc nhiều với nhau ở nhà tù Lao Bảo và Buôn Ma Thuột. Vừa trông thấy tôi, anh đã nói ngay: “Ái chà, giá mà anh đến sớm hơn một tý thì hay biết mấy, đồng chí Tố Hữu đang đi tìm anh, vừa mới ở đây đi ra đấy”. Tôi hỏi ngay: “Tố Hữu đi ra hay đi vào?”. Linh nói: “Đi vào”. Tôi suy nghĩ rất nhanh và quyết định đuổi theo anh Tố hữu, hoãn việc đi Thanh Hóa. Thời gian này, đồng chí Tố Hữu ở ngoài, có thể nắm được tình hình, nhiệm vụ hơn tôi ở trong tù mới ra. Việc trong tù phân công tôi đi Thanh Hóa cũng chỉ tạm thời... Tôi đi loanh quanh hỏi đường, khi đến ga Vinh thì một chuyến tàu đã vừa rời khỏi ga, tất nhiên Tố Hữu đi chuyến tàu này. Hỏi thăm được biết 2 giờ nữa sẽ có chuyến tàu chạy vào, tôi ở lại chờ lúc tàu đến Đồng Hới, Hoàng Văn Diện cho biết Tố Hữu vừa ở đây đi vào. Không còn tàu tôi phải cuốc bộ đuổi theo. Lúc đến Quảng Trị, gặp Khế (Trần Quý Hai) và Vịnh (Nguyễn Chí Thanh) cùng vừa mới ở tù ra. Tôi thuật lại việc đi Thanh Hóa, gặp Nguyễn Xuân Linh cho biết anh Tố Hữu đi tìm tôi, hoãn việc đi Thanh Hóa, quay lại tìm đồng chí Tố Hữu... Vịnh và Khế cho rằng tôi quay lại là rất hay. Vừa rồi không tìm được tôi nên đã phân công lại, tôi đi chuẩn bị địa điểm họp đại biểu các tỉnh toàn Trung Kỳ để lập Xứ ủy. Địa điểm này nếu cần thì trở thành chiến khu của cách mạng. Tôi không đi tìm Tố Hữu và đi Thanh Hóa nữa. Còn Khế, Vịnh thì đi Hội nghị Tân Trào. Chúng tôi nhất trí với nhau địa điểm họp là vùng Mỹ Thổ, phía nam huyện Lệ Thủy (Quảng Bình). Tôi không về nhà và cuốc bộ đến đó. Đến địa điểm, tôi khẩn trương đi vào công việc chuẩn bị là: 1- Vận động giáo dục nhân dân; 2- Bảo mật phòng gian; 3- Lương thực, thực phẩm, thuốc men, văn phòng phẩm... 4- Hội trường họp hội nghị; 5- Địa điểm dự bị; 6- Đường rút lui; 7- Lực lượng bảo vệ; 8- Nơi ăn ở của các đại biểu; 9- Lực lượng phục vụ; 10- Nơi làm việc của các bộ phận phụ trách hội nghị... Việc tổ chức họp đại biểu các tỉnh để lập Xứ ủy Trung Kỳ trước lúc khởi nghĩa để kịp với việc Xứ ủy lãnh đạo khởi nghĩa giành chính quyền là việc làm cần kíp. Do đó, phải tiến hành rất khẩn trương, bảo đảm phục vụ hội nghị chu đáo và an toàn tuyệt đối.
Công việc tiến hành chuẩn bị sắp xong, chỉ còn chờ đại biểu đến họp, thì tối 18 - 8 - 1945 được liên lạc đặc biệt đến trao hỏa tốc cho tôi một bọc to văn kiện và một thư. Trong thư đề cập đến việc phân công tôi phụ trách khởi nghĩa ở Quảng Trị. Vì thời gian cấp bách, hội nghị đại biểu các tỉnh thành lập Xứ ủy Trung Kỳ phải hoãn lại. Thế là công việc thay đổi hẳn nên phải tìm cách hoàn thành nhiệm vụ mới được phân công. Tôi đọc lướt nhanh các văn kiện gồm có: 1- Lệnh khởi nghĩa của Ủy ban khởi nghĩa toàn quốc; 2- Khẩu lệnh khởi nghĩa; 3- Lời hiệu triệu của Mặt trận Việt Nam độc lập Đồng Minh; 4- Mười chính sách lớn cơ bản của chính quyền cách mạng của Mặt trận Việt Minh; 5- Nghị quyết của Quốc dân đại hội Tân Trào; 6- Quyết định về Quốc kỳ, Quốc ca; 7- Nghị quyết của Hội nghị toàn quốc của Đảng.
Đọc xong các văn kiện, tôi thấy những yêu cầu đối với khởi nghĩa từ Trung ương gửi về thế này là rất đầy đủ. Đúng là thời cơ nghìn năm có một. Hồng quân Liên Xô đã toàn thắng phát xít Đức và tiêu diệt đội quân Quan Đông của Nhật. Chính phủ Nhật đã đầu hàng, Đồng Minh sẽ vào tước vũ khí quân Nhật ở Đông Dương...
Công việc quá gấp rút, nhiều vấn đề đặt ra cần giải quyết. Nhưng cần kíp nhất vẫn là chuẩn bị khởi nghĩa giành chính quyền về tay nhân dân.
Đang suy nghĩ và tính toán những công việc gấp thì Đặng Thí, đại biểu Quảng Trị đi dự hội nghị thành lập Xứ ủy đến. Trong khi tôi thông báo với Đặng Thí việc hoãn hội nghị, tôi suy nghĩ tìm cách triệu tập hội nghị tỉnh cho nhanh thì Đặng Thí cho biết là hiện ở Quảng Trị đang có cuộc họp toàn tỉnh. Nghe vậy, tôi cảm thấy một sự trùng hợp kỳ lạ và rất vui mừng. Tôi đưa ngay các văn kiện cho Đặng Thí xem và quyết định: 1- Viết thư vắn tắt để lại địa điểm. “Mời các đại biểu về. Hoãn hội nghị đại biểu lập Xứ ủy. Khởi nghĩa xong sẽ họp. Địa điểm, thời gian sẽ báo sau” 2- Về ngay Quảng Trị trong đêm nay để kịp dự hội nghị của tỉnh. Tôi họp rất nhanh với cán bộ địa phương, trình bày mấy việc hoãn lại chứ không phải không làm; 3- Mỗi đại biểu đến địa điểm thì đưa thư tôi cho đại biểu xem và mời đại biểu về. Giữ thư tôi lại để đưa cho đại biểu khác xem; 4- Mọi công việc đều giữ nguyên cho đến khi có quyết định và thông báo mới; 5- Gởi lời chào và cảm ơn tất cả bà con anh chị em đã hết lòng giúp đỡ mọi công việc. Vì quá gấp nên tôi phải đi ngay không thể gặp nhau được.
Xong mọi việc thì đã gần nửa đêm, tôi và Đặng Thí lên đường. Chúng tôi cuốc bộ và dự định gặp bất cứ phương tiện nào cũng đi, nhưng suốt dọc quốc lộ 1 đều không có xe cộ gì. Đi như chạy, vì luôn luôn bị ám ảnh nếu hội nghị tỉnh họp xong, giải tán chúng tôi không về kịp thì lỡ bao nhiêu việc. Khoảng 8 giờ tối ngày 19 - 8 - 1945 chúng tôi đến Phước Lễ, địa điểm hội nghị tỉnh, thì chỉ còn một giờ nữa hội nghị kết thúc. Chúng tôi xuất hiện một cách đột ngột, cả hội nghị và chúng tôi đều hết sức vui mừng. Để tranh thủ thời gian, tôi đặt bọc văn kiện lên bàn và trình bày với hội nghị là lệnh tổng khởi nghĩa toàn quốc đã ban hành, mọi chủ trương, đường lối, biện pháp đều được thực hiện theo các văn kiện của Trung ương gửi về. Còn bây giờ đề nghị cho tôi biết những nội dung lớn của cuộc họp, tôi sẽ trình bày các văn kiện và chúng ta cùng bàn để thực hiện ngay. Các đại biểu họp hội nghị tán thành. Điều thuận tiện là nhân dân ở các phủ, huyện trong tỉnh và tù chính trị ở các nhà đày, nhà tù ở các nơi đã tập trung về khá đông đủ.
Tôi lần lượt trình bày gọn, nhưng đầy đủ nội dung từng văn kiện. Mỗi một văn kiện đều làm cho hội nghị thấy rằng cuộc khởi nghĩa đã có sự lãnh đạo từ Trung ương thống nhất trong toàn quốc. Tôi trình bày xong thì hội nghị thảo luận rất sôi nổi tất cả các vấn đề. Cuối cùng đi đến kết luận và cũng là nghị quyết của hội nghị, gồm những nội dung chính:
1- Hoàn toàn tán thành các văn kiện của Trung ương.
2- Triệt để thực hiện Nghị quyết hội nghị toàn quốc của Đảng, Hội nghị Đại biểu quốc dân Tân Trào; Lệnh Tổng khởi nghĩa của Ủy ban khởi nghĩa toàn quốc.
3- Toàn tỉnh Quảng Trị, già, trẻ, gái, trai, dân tộc, tôn giáo quyết dốc hết tính mạng, tài sản tiến hành khởi nghĩa, đánh đổ chính quyền bù nhìn Bảo Đại, Trần Trọng Kim, giành cho được chính quyền cách mạng về tay nhân dân.
4- Phổ biến đến tận mọi người dân, niêm yết đến tận phường xã, xóm các khẩu hiệu khởi nghĩa, lời hiệu triệu của Mặt trận Việt Minh, 10 chính sách lớn của chính quyền cách mạng.
5- Gấp rút tuyển chọn, luyện tập, thành lập các lực lượng vũ trang, chú trọng các đội cảm tử, phải tạo đủ các loại vũ khí có thể được để đảm bảo khởi nghĩa thắng lợi và bảo vệ được chính quyền cách mạng.
6- Tổ chức lực lượng biểu tình, tuần hành thị uy chính trị.
7- Nghiêm cấm mọi hành động phá hoại, manh động. Giữ gìn trật tự an ninh.
8- Quyên góp lương thực, thực phẩm, thuốc men... để phục vụ khởi nghĩa và lực lượng vũ trang.
9- Cấp đủ cờ Tổ quốc đến tận phố phường, thôn xóm, cơ sở, các cuộc mít tinh, biểu tình, các đơn vị vũ trang, các trụ sở...
10- Ngày khởi nghĩa chiếm thị xã Quảng Trị là ngày 23 - 8 - 1945. Các phủ, huyện cũng khởi nghĩa cùng ngày. Trừ trường hợp đặc biệt do Ủy ban khởi nghĩa tỉnh quyết định. Các huyện Hướng Hóa, Cam Lộ bao gồm cả thị trấn Đông Hà có nhiều quân Nhật đóng phải chậm lại từ 1 đến 3 ngày.
11- Lực lượng khởi nghĩa giành chính quyền ở thị xã Quảng Trị, bao gồm cả vũ trang và chính trị đều do Triệu Phong và một số xã quanh thị xã thuộc Hải Lăng đảm nhiệm.
12- Ủy ban khởi nghĩa tỉnh gồm 5 người, Chủ tịch là Trần Hữu Dực, các Ủy viên là Đặng Thí, Hoàng Thị Ái, Nguyễn Hữu Khiếu, Lê Vụ.
13- Khi công việc khởi nghĩa kết thúc theo quyết định của Trung ương, các Ủy ban khởi nghĩa chuyển thành Ủy ban nhân dân cách mạng lâm thời, làm chức năng chính quyền quản lý Nhà nước cho đến lúc có quyết định mới. Các xã, phường do Ban Chấp hành Mặt trận Việt Minh (nơi chưa có thì thành lập ngay) đảm nhiệm cả chức năng Ủy ban khởi nghĩa, lúc khởi nghĩa kết thúc cũng chuyển thành Ủy ban nhân dân cách mạng lâm thời cho đến lúc có quyết định mới.
14- Cách mạng là đại biểu các phủ huyện và chọn một số người đi triệu tập đại biểu các xã. Xã nào quá yếu kém không có người đủ tư cách đại biểu thì không triệu tập, sau sẽ cử cán bộ đến vận động giúp. Xã trung bình thì triệu tập 3 đến 4 đại biểu. Xã khá thì triệu tập đông hơn một số để giúp các xã kém. Các đại biểu xã về họp ở phủ, huyện được phổ biến và hướng dẫn các nội dung giống hội nghị đại biểu ở tỉnh, nhưng ngắn gọn, cụ thể hơn, như lực lượng vũ trang, vũ khí, biểu tình chính trị, băng, cờ, khẩu hiệu, nắm tình hình địch... Hội nghị đại biểu các phủ hoặc huyện của Ủy ban khởi nghĩa huyện hoặc phủ.
15- Ủy ban khởi nghĩa tỉnh và đại biểu các phủ, huyện căn cứ các văn kiện Trung ương và nghị quyết này với điều kiện cụ thể của mọi nơi mọi việc, có ngay kế hoạch biện pháp cụ thể, khẩn trương thực hiện khởi nghĩa thắng lợi.
Hội nghị vừa họp xong thì trời cũng vừa sáng, mọi người mang theo nội dung và tinh thần hội nghị, cấp tốc về ngay cơ sở để làm việc.
Ủy ban khởi nghĩa tỉnh Quảng Trị đến làm việc ngay tại trụ sở đóng ở làng Mỹ Lộc, thuộc xã Triệu Trạch, Triệu Phong. Trước hết Ủy ban soát xét lại tất cả mọi công việc cần làm, trong đó chủ yếu là việc giành chính quyền ở thị xã. Những công việc phải tiến hành là:
Về lực lượng vũ trang, gồm 2 loại là tự vệ chiến đấu và tự vệ trật tự. Tự vệ chiến đấu là lực lượng chiếm đóng những nơi có bảo an binh, hoặc nơi có quân Nhật đóng trong thị xã. Tự vệ trật tự, còn gọi là dân quân là lực lượng giữ gìn trật tự trong các cuộc mít tinh, biểu tình, bảo vệ cơ quan.
Về cán bộ chỉ huy quân sự, bao gồm tổ trưởng 3 người, 5 người, tiểu đội trưởng, trung đội trưởng, đại đội trưởng và cao hơn nữa. Đây là một yếu tố rất quan trọng, quyết định sức mạnh lực lượng vũ trang.
Để chủ động trong việc bố trí lực lượng vũ trang bảo đảm khởi nghĩa thắng lợi, Ủy ban khởi nghĩa tỉnh giao cho Tư lệnh Trương Linh trực tiếp đến nghiên cứu địa hình thị xã Quảng Trị, quy định sẵn những địa điểm cần có lực lượng vũ trang cách mạng chiếm đóng lúc khởi nghĩa, vẽ thành bản đồ trình Ủy ban xét duyệt. Những địa điểm này gồm: dinh tỉnh trưởng, doanh trại quân Nhật, doanh trại lính bảo an, kho bạc, ga xe lửa, bưu điện, ty mật thám, nhà máy điện, nhà máy nước, hành cung, dinh tuần vũ, các ngã tư, các đường lớn ra vào thị xã... Lực lượng dự bị thì đóng gần những điểm quan trọng hoặc nơi cơ động để tiện việc điều động hoặc ứng cứu nhau lúc cần. Mỗi điểm đều có cán bộ chỉ huy quân sự phụ trách, giao nhiệm vụ cụ thể, có kế hoạch phương án chiến đấu theo nhiều tình huống khác nhau.
Với quân Nhật đóng ở thị xã, Ủy ban khởi nghĩa tỉnh cử một phái đoàn đến đàm phán với Bộ tư lệnh Nhật ở thị xã, nói cho họ rõ, trong tình hình cụ thể hiện nay, quân Nhật chỉ tồn tại trong một thời gian ngắn, giải giáp xong thì được về nước. Quân Nhật chỉ được ở trong doanh trại, không ra ngoài hàng rào.
Với bảo an binh, Ủy ban khởi nghĩa cũng cử một phái đoàn đến thương thuyết, nói rõ với họ thực dân Pháp đã bị Nhật tiêu diệt, quân phiệt Nhật đã bị Hồng quân đánh bại, chính phủ Nhật đã đầu hàng. Trong điều kiện như vậy, bảo an binh nên đứng về phía khởi nghĩa, chuyển giao vũ khí doanh trại cho Mặt trận Việt Minh, Cách mạng bảo đảm tính mạng của họ.
Với tỉnh trưởng Phan Văn Hy, Ủy ban khởi nghĩa tỉnh cử một phái đoàn đến thuyết phục. Phan Văn Hy chấp nhận mọi điều kiện của phái đoàn đưa ra, trong đó có việc Cách mạng bảo đảm tính mạng cho y và gia đình. Và mong muốn được giao chính quyền cho Cách mạng sớm ngày nào hay ngày đó.
Về bạo lực cách mạng, khởi nghĩa giành chính quyền ở thị xã Quảng Trị gồm cả bạo lực vũ trang và bạo lực chính trị. Riêng bạo lực chính trị vốn có uy lực, nên việc tổ chức bố trí lực lượng biểu tình tuần hành, thị uy chính trị phải được tiến hành chu đáo, chặt chẽ. Tất cả lượng lượng biểu tình, tuần hành, thị uy chính trị và chỉ huy các cấp đều ở dưới quyền chỉ huy của Ủy ban khởi nghĩa tỉnh.
Về tổ chức lực lượng tuần tra, kịp thời hướng dẫn, uốn nắn những việc làm sai trái với khởi nghĩa. Đồng thời giải quyết những vụ việc có tính chất bạo loạn hoặc manh động. Đối với những vụ việc nghiêm trọng phải vừa ngăn chặn tại chỗ, vừa báo cáo gấp về Ủy ban khởi nghĩa tỉnh xem xét giải quyết.
Về huy động vật chất phục vụ khởi nghĩa bao gồm cả phục vụ lực lượng vũ trang. Địa phương chủ trương tự lực là chính, không động đến kho thóc, kho bạc của Chính phủ Trung ương.
Với nhân viên công chức các công sở như bưu điện, hỏa xa, y tế, điện, nước, nhà lao... đều phải phân công nhau làm việc 24 giờ trong ngày. Các công sở khác chỉ phân công nhau trực và sẵn sàng chờ lệnh mới.
Những công việc khác như huy động vải, giấy màu đỏ, màu vàng dùng vào việc cờ, băng các cỡ, hoặc bảo vệ của công nhà nước, hoặc chỉnh đốn lại nhà lao, hoặc chuẩn bị lập toàn án nhân dân... đều được tiến hành chu đáo.
Mọi công việc giành chính quyền ở thị xã đã sẵn sàng, theo lệnh Ủy ban khởi nghĩa tỉnh, 19 giờ ngày 22 - 8 - 1945, mấy đại đội tự vệ vũ trang tiến vào thị xã, biểu tình tuần hành, hô to các khẩu hiệu: “Đánh đổ chính quyền bù nhìn Bảo Đại, Trần Trọng Kim”, “Ủng hộ mặt trận Việt Nam độc lập đồng minh”, “Thành lập chính quyền cách mạng”. Đoàn biểu tình tiến đến đâu cũng được đồng bào thị xã hưởng ứng nhiệt liệt và tham gia đông đảo.
Các đơn vị vũ trang có nhiệm vụ chiếm đóng thị xã đã tập kết gần sát quanh thị xã, sẵn sàng chờ lệnh. Các đơn vị biểu tình thị uy chính trị có nhiệm vụ giành chính quyền ở thị xã đã tập kết theo những hướng quy định.
Một giờ sáng ngày 23 - 8 - 1945 theo lệnh Ủy ban khởi nghĩa tỉnh, các đơn vị vũ trang chiếm đóng và dự bị đều đột nhập thị xã, chiếm lĩnh tất cả các vị trí trận địa đã được phân công từ trước. Đồng thời các đơn vị biểu tình tuần hành thị uy chính trị ở tất cả các hướng lớn đều nhất tề trương băng, cờ, khẩu hiệu, nổi trống, mõ, thanh la, hô khẩu hiệu, rầm rộ tiến vào thị xã. Lúc này, để ngăn chặn bạo lực của địch đã có lực lượng vũ trang cách mạng bảo đảm. Để đè bẹp địch ngoan cố đã có lực lượng thị uy chính trị hùng mạnh với khí thế long trời lở đất.
Bốn giờ sáng ngày 23 - 8 - 1945, mọi lực lượng cách mạng mới vào hết trong thị xã. Tiếp đó, theo lệnh Ủy ban khởi nghĩa tỉnh, các đơn vị chuyển sang tuần hành thị uy. Lúc này cả thị xã là một biển người với đầy đủ băng, cờ, khẩu hiệu. Mỗi đường phố là một dòng người di động như những dòng sông nước chảy không dứt. Thị xã vốn là sào huyệt của bọn cướp nước và bán nước, nay trở thành thành trì cách mạng của nhân dân.
Năm giờ sáng ngày 23 - 8 - 1945, trời đã sáng tỏ, thay mặt Ủy ban khởi nghĩa tỉnh, tôi lên tầng hai dinh tỉnh trưởng (tức là tòa Công sứ Pháp) hạ cờ bù nhìn xuống và treo cờ đỏ sao vàng của cách mạng lên.
Bảy giờ sáng ngày 23 - 8 - 1945, mít tinh lớn trước dinh tỉnh trưởng, lúc này là trụ sở của Ủy ban khởi nghĩa tỉnh Quảng Trị.
Thay mặt Ủy ban khởi nghĩa tỉnh, tôi trình bày với nhân dân những nội dung như sau:
Vừa rồi, ở châu Âu, phát xít Hítle bị Hồng quân đánh bại, ở châu Á và Thái bình Dương, chính phủ quân phiệt Nhật Bản đã đầu hàng. Ở Việt Nam, thực dân Pháp đã bị Nhật tiêu diệt, chủ nghĩa đế quốc không còn, bọn tay sai bù nhìn trở nên có xác không hồn.
Hôm nay, khởi nghĩa đã thắng lợi, tỉnh trưởng Phan Văn Hy đã tự nguyện giao nộp chính quyền cho cách mạng. Lực lượng vũ trang cách mạng hàng mấy nghìn người đã chiếm đóng tất cả các công sở và các vị trí xung yếu trong thị xã. Lực lượng chính trị hàng mấy vạn người đã tuần hành thị uy khắp các phố.
Với tình hình và điều kiện như vậy, Ủy ban khởi nghĩa tỉnh Quảng Trị thay mặt quốc dân toàn tỉnh trịnh trọng tuyên bố thành lập chính quyền cách mạng, xóa bỏ chính quyền cũ. Theo nghị quyết Trung ương, lúc cuộc khởi nghĩa kết thúc thắng lợi thì Ủy ban khởi nghĩa sẽ chuyển thành Ủy ban nhân dân cách mạng lâm thời, đảm nhiệm mọi công việc quản lý nhà nước về chính trị, kinh tế, văn hóa, quốc phòng, an ninh, đối ngoại, khoa học kỹ thuật, đời sống...
Từ nay chính quyền thuộc về nhân dân, không còn vua quan phong kiến, đế quốc thực dân thống trị như trước nữa. Tất cả già trẻ gái trai nhân dân Quảng Trị chúng ta thề quyết giữ gìn chính quyền cách mạng đến cùng. Công việc cách mạng rất nhiều. Chúng ta quyết tâm cùng nhau phấn đấu.
Chín giờ sáng ngày 23 - 8 - 1945, Ủy ban khởi nghĩa tỉnh phát Lệnh số 1 với nội dung: “Tất cả lực lượng vũ trang chiến đấu hoặc dự bị, kể cả lực lượng chiếm đóng hỗn hợp đều giữ nguyên tại chỗ người và vũ khí, không được thay đổi, di chuyển cho đến khi có lệnh mới”.
12 giờ trưa ngày 23 - 8 - 1945, Ủy ban khởi nghĩa phát Lệnh số 2 với nội dung: “Mở cuộc đăng ký tuyển quân cấp tốc, thành lập Chi đội Giải phóng, tức là Trung đoàn bộ đội chính quy đầu tiên của tỉnh Quảng Trị. Tổng quân số 1.500, kể cả một số đơn vị trực thuộc như thông tin, quân y, quân nhu...”. Chỉ 2 giờ sau thì tuyển xong và luyện tập cấp tốc. Trương Linh, Tư lệnh lực lượng vũ trang khởi nghĩa được cử làm Chi đội trưởng (tức là Trung đoàn trưởng).
15 giờ chiều ngày 23 - 8 - 1945, Ủy ban khởi nghĩa phát Lệnh số 3 với nội dung: “Tất cả lực lượng vũ trang chiếm đóng hỗn hợp đều bàn giao nhiệm vụ, kể cả vũ khí, kho tàng, doanh trại… cho Chi đội Giải phóng. Những cá nhân bảo an binh nào muốn tham gia lực lượng vũ trang cách mạng hãy làm đơn tự nguyện đăng ký sẽ tuyển sau”. Lệnh này phát ra được thi hành nghiêm chỉnh, nhanh gọn. Và thế là giải quyết dứt điểm vấn đề nhùng nhằng với bảo an binh mà hôm qua phải gác lại. Đây là nguyên tắc cơ bản của cách mạng. Mọi lực lượng vũ trang của chính quyền cũ nhất thiết không được giữ nguyên trong chế độ chính quyền mới, nhất là với chính quyền cách mạng do Đảng của giai cấp công nhân lãnh đạo. Chính quyền mới của cách mạng nhất thiết phải có lực lượng vũ trang hoàn toàn mới của mình.
Về khởi nghĩa giành chính quyền ở các phủ, huyện, mọi việc đều tiến hành đúng như Nghị quyết hội nghị đại biểu toàn tỉnh. Các phủ Triệu Phong, Hải Lăng, Vĩnh Linh và huyện Gio Linh đều giành chính quyền xong trong đêm hoặc sáng ngày 23 - 8 - 1945. Lúc Cách mạng tiến vào các phủ đường, huyện đường thì tri phủ, tri huyện, lại mục, thông lại, lính bảo an đều mang dấu ấn, súng đạn ra nộp, và nộp luôn cả công đường, hồ sơ. Huyện Cam Lộ và thị trấn Đông Hà do còn nhiều quân Nhật đóng, nên phải chậm lại một ngày tức là ngày 24 - 8 - 1945. Với quân Nhật, Ủy ban khởi nghĩa huyện thông báo cho chúng biết “Việt Minh giành chính quyền trong tay chính phủ bù nhìn và bảo đảm an toàn cho quân Nhật, yêu cầu quân Nhật không can thiệp vào công việc nội bộ của người Việt Nam”. Bọn Nhật giữ thái độ im lặng, không khiêu khích như trước. Còn tri huyện, nha lại, bảo an binh đều làm như các phủ huyện khác. Riêng huyện Hướng Hóa, sau khi thị xã và các phủ huyện khởi nghĩa xong thì chính quyền bù nhìn ở đây tự tan rã, chính quyền cách mạng được thành lập ngày 25 - 8 - 1945, đồng bào các dân tộc đã hưởng ứng tham gia xây dựng chính quyền cách mạng còn non trẻ.
Mấy ngày tiếp theo, nhân dân các phủ huyện liên tục kéo về thị xã biểu tình tuần hành, chào mừng khởi nghĩa thắng lợi. Ủy ban khởi nghĩa trực tiếp tiếp xúc và nói chuyện với đồng bào, biểu dương sự đoàn kết chiến đấu của lực lượng vũ trang và của nhân dân trong toàn tỉnh.
Ủy ban khởi nghĩa tỉnh Quảng Trị đã làm lễ chính thức chuyển thành Ủy ban nhân dân cách mạng lâm thời tỉnh Quảng Trị. Sau buổi lễ chuyển giao, Ủy ban nhân dân cách mạng lâm thời đã tiến hành một số công việc như sau:
- Quyết định về việc thu thập tất cả những triện đồng ở phường, xã, những dấu ấn ở các phủ, huyện, tỉnh của chính quyền cũ để hủy bỏ.
- Lập tòa án nhân dân cách mạng xét xử bọn phản động ngoan cố trước nhân dân.
- Quyết định về việc thành lập lực lượng dân quân. Tổ chức ngày độc lập 2 - 9 - 1945.
Ngày 31 - 8 - 1945 tôi được cấp trên triệu tập đi họp Hội nghị đại biểu các tỉnh toàn Trung Kỳ. Lúc đi nhiều người nắm tay nói: “Đi họp xong rồi thì về thôi nhé”. Tôi trả lời tự nhiên: “Họp xong thì về chứ ở lại làm gì?”.
Nhưng lúc họp hội nghị để lập Xứ ủy Trung Kỳ, tôi được bầu vào Thường vụ Xứ ủy. Sau đó họp hội nghị thành lập chính quyền Trung Bộ, tôi được cử làm Chủ tịch Ủy ban nhân dân cách mạng Trung Bộ.
Được hội nghị đồng ý, tôi về thị xã Quảng Trị và ở lại hơn một giờ đồng hồ để nói chuyện với đồng bào, đồng chí. Có thể nói đó là những giây phút tự hào, hạnh phúc, sung sướng nhất trong cuộc đời hoạt động cách mạng của tôi.
T.H.D
____________________
*Trích Hồi ký: Bước qua đầu thù - Nxb Chính trị quốc gia, tháng 1/2010.
