1. Bốn tháng sau khi chia tỉnh, khoảng tháng 11 năm 1989 hai anh Hoàng Phủ Ngọc Tường và Nguyễn Quang Lập ghé thăm tôi. Khi ấy tôi đang ở khu tập thể Ngân hàng Nông nghiệp đường Lê Quý Đôn bây giờ. Hai anh nói đại ý là Quảng Trị cần có một tờ tạp chí văn nghệ và mời tôi tham gia đặt tên. Đã lâu là bạn thân tình nên tôi hỏi: Có thưởng không? Hai anh đáp có. Hoàng Phủ Ngọc Tường còn nói rõ là một vạn đồng. Tôi liếc nhìn Nguyễn Quang Lập tức là 10 ngàn Việt Nam đồng. Cả ba chúng tôi đều cười và hiểu nhau...
Mười ngày sau, tôi vào Thành Cổ Quảng Trị, nơi đặt trụ sở và trao cho hai anh hai chữ Cửa Việt. Nghe nói tôi là một trong hai mươi chín người tham gia đặt tên. Rất vui và rất đỗi tự hào hai chữ Cửa Việt đã được Ban biên tập tạp chí chấp thuận làm tên cho một tờ tạp chí văn nghệ quê nhà.
Tháng 01 năm 1990, mùa xuân Canh Ngọ, chào mừng 60 năm ngày thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam, Cửa Việt số 1 ra đời. Trong lời ngỏ của tạp chí có nhan đề Chào ngựa hồng viết: “Cửa Việt ra đời từ một mảnh đất sâu dày khát vọng của nhân dân, mong mỏi đóng góp vào sự nghiệp Đổi Mới sống còn của dân tộc bằng tất cả tâm huyết công dân của văn nghệ sỹ. Cửa Việt là một cửa biển, và cửa biển nào cũng nhìn ra đường chân trời... Cửa Việt ra đời trước hết mong được làm chứng ngôn về lòng biết ơn của con người trước lịch sử, mà nếu quên đi, chúng ta sẽ không còn sức mạnh để đi tới đích phía trước...”
Đó là một tuyên ngôn mạnh mẽ đầy tâm huyết.
Nhân Cửa Việt tròn tuổi thôi nôi, số 8 năm 1991 cố Linh mục Nguyễn Văn Ngọc viết: “Tôi đồng ý tán thành tên gọi Tạp chí Cửa Việt vì nó đầy ý nghĩa. Tên tỉnh Quảng Trị mới xuất hiện đời Gia Long, còn tên Cửa Việt đã có từ thời xa xưa. Cửa Việt tên cũ là Cửa Việt Khách mang biết bao kỷ niệm lịch sử...”
Trước khi phát hành số 3/1990 tôi được Ban biên tạp mời ra quán cơm ông Tăng ở Đông Hà để nhận giải. Hoàng Phủ Ngọc Tường với tư cách là Tổng Biên tập đã trao tận tay tôi cái phong bì mà bên trong là hai vạn chứ không phải là một vạn đồng như đã nói lúc đầu. Tôi cảm ơn anh và mời anh cùng bốn anh chị em có mặt dùng bữa cơm trưa “tự sướng”.
2. Một vài số đầu của tạp chí gặp khó khăn về phát hành. Nguyễn Quang Lập nói với tôi cứ mười người khen chỉ có một người mua. Chi ra năm triệu đồng cho một số mới thu về được 1,5 triệu đồng. Lỗ vàng mắt ông ạ. Hoàng Phủ Ngọc Tường tiếp theo: Mình muốn có buổi giới thiệu để gỡ khó cho phát hành và đề nghị Tạo giúp.
Tôi thưa lại là sẵn sàng. Đề nghị tạp chí lo nội dung và nhân sự. Thời gian gói gọn trong một buổi sáng. Tôi lo địa điểm, phương tiện và kinh phí.
Thế là sau đó có cuộc họp khoảng ba mươi người bàn về phát hành. Kết quả là từ số 4 trở đi việc phát hành đã được cải thiện rõ rệt. Tôi thực sự vui mừng khi đọc những dòng sau đây của nhà văn Trần Thị Trường ở Hà Nội: “Tôi đã mua đắt gấp năm lần giá bìa. Tôi cho rằng thiếu một vài số trong bộ Cửa Việt thì không thể yên tâm mà sống cho nổi” (“Cửa Việt - Một chọn lựa”. Nhâm Thân 1992 số 12).
3. Với tư cách là một bạn đọc và người mua tạp chí dài hạn với giá cao, tôi hết sức phấn khởi vui mừng khi nghe thấy Ban biên tập tạp chí với các tên tuổi mà chỉ nghe qua đã thấy ngợp: Hoàng Phủ Ngọc Tường, Lê Anh, Trương Bé, Xuân Đàm, Xuân Đức, Nguyễn Quang Lập, Hoàng Phủ Ngọc Phan, Sỹ Sô, Nguyễn Trọng Tạo, Ngô Thảo. Tôi tin rằng đó là một Ban biên tập mạnh nhất, uy tín nhất, hùng hậu nhất cho một tờ tạp chí văn nghệ địa phương. Cho đến tận bây giờ tôi vẫn nghĩ chưa có một tờ báo địa phương nào có được một Ban biên tạp sáng giá như vậy.
Từ số 4 trở đi tạp chí tặng thưởng một số tác giả có tác phẩm được đánh giá là tốt nhất trong số trước. “Việc đánh giá dựa trên dư luận bạn đọc và cuộc họp bao giờ cũng không đầy đủ của anh em Biên tập viên Tòa soạn, do vậy việc đánh giá nói trên chắc chắn sẽ rất tương đối, thế nào cũng bị để lọt những tác phẩm tốt nhất trong số những tác phẩm được coi là tốt nhất, mong bạn đọc thông cảm”. (Lời của Tòa soạn).
Tôi là người có tác phẩm đăng ở số 3 và được công bố tặng thưởng vào số 4. Nếu tôi nhớ không nhầm thì tôi là một trong năm tác giả có tác phẩm được tặng thưởng đầu tiên của tạp chí. Đây là lần thứ hai tôi nhận được ân huệ này của Cửa Việt. Rất tiếc việc làm đầy tính khích lệ, động viên ấy không được duy trì về sau.
Chuyên mục Sự kiện đối thoại là một chuyên mục hay nhưng cũng rất nhạy cảm. Tôi đọc hầu hết các bài trả lời phỏng vấn. Tuy không hiểu nhiều về văn học nghệ thuật và lí luận văn học nghệ thuật, nhưng đọc nhiều câu trong đối thoại làm tôi rờn rợn, ngờ ngợ. Tôi sợ nhất là những ý kiến cực đoan này trở thành những tranh luận mang tính chất hằn thù cá nhân. Cái lo sợ của tôi hình như đang đến từ từ, ai cũng nhận ra nhưng không ai dám nói.
Vào những năm 1989 đến năm 1993 gia đình tôi chưa đoàn tụ được vì còn một cháu đang học cấp 3 tại Huế. Bởi vậy, hằng tuần hoặc một vài tuần một lần vào tối thứ Bảy tôi lại về Huế, sáng thứ Hai từ Huế ra Đông Hà.
Thỉnh thoảng trong một vài ba chuyến vào ra như thế tôi đón Hoàng Phủ Ngọc Tường cùng đi.
Có lần tôi thắc mắc là tại sao anh lại cho in truyện ngắn “Quyền của chó” của tác giả Thúc Hà?
Anh hỏi lại: Truyện ấy có vấn đề à? Tôi trả lời là không.
- Không có vấn đề thì sao lại không in?
- Với tôi nếu có in thì phải thay tên bài.
- Tên bài có gì mà thay?
- Thì anh biết đấy, nó tế nhị và nhạy cảm lắm, tháng này chúng ta đang tham gia ý kiến vào các văn kiện đại hội mà bằng chứng là anh và tôi đang làm việc ấy ngày hôm qua tại Dốc Sỏi đấy!
Anh im lặng. Tôi không biết là anh đồng tình hay anh không tranh luận với người ít hiểu biết về văn nghệ như tôi.
Lần khác khi đi từ Thành Cổ Quảng Trị vào Huế tôi hỏi anh Tường: Anh in Bàn tròn với Lê Ngọc Trà để làm gì?
Anh giận dữ một cách bất thường và hỏi lại tôi: - Ông là công an à?
- Tôi là một đảng viên có đọc văn nghệ.
- Thì đó là vấn đề sống còn của văn nghệ mà Đảng cần biết đấy.
- Tôi không tin đó là vấn đề sống còn, tôi hiểu cách khác, các anh tranh luận với nhau rất cực đoan.
- Thế ông muốn thế nào?
- Tôi muốn đó là vấn đề của Trung ương, của Ban Tuyên giáo Trung ương, còn chúng ta ở địa phương nên tránh bớt những gai góc ấy. Anh cần tranh luận anh cứ gửi bài cho các báo Trung ương. Còn ai đó gửi cho ta thì ta không in, bớt đi những bất đồng muôn thuở.
- Thế thì anh là...
- Tôi không là gì cả. Tôi muốn chúng ta lùi một bước để tiến ba bước.
- Đó là bước lùi hèn nhát.
Anh chê tôi như vậy nhưng tôi vẫn thích nghe anh nói.
Anh hiểu biết nhiều mặt, uyên thâm, thông thạo nhiều thứ. Nghe anh nói tự mình học hỏi được nhiều điều, hiểu thêm nhiều lẽ. Anh luôn là người bạn lớn của tôi.
Anh và tôi còn nói qua nói lại xung quanh bài viết này cho đến khi tôi đưa anh về đến nhà riêng tại đường Nguyễn Trường Tộ ở Huế.
Sáng thứ Hai tuần sau tôi đón anh ra Thành Cổ. Anh vẫn còn giận tôi, bằng chứng là anh từ chối ăn tô cháo lòng heo buổi sáng ở An Hòa với lý do. “Hôm ni mình ăn chay”, mặc dù hôm ấy là ngày 19 âm lịch.
Cho đến hôm nay khi viết những dòng này vào năm 2015 tôi vẫn đinh ninh rằng Bàn tròn với Lê Ngọc Trà là giọt nước lớn nhất làm tràn ly Cửa Việt... Trong tủ sách của tôi, bộ Tạp chí Cửa Việt cũ chỉ có 16 số, số 17 nghe đâu đã in, người có, người không. Tôi thuộc loại sau là không có để đọc.
Đông Hà, tháng 3 năm 2015
L.B.T
