Theo “Việt Nam sử lược” của Trần Trọng Kim (NXB Văn hóa -Thông tin, 2008) thì ở thời Thượng cổ thời đại, nước Văn Lang chia làm 15 bộ, các tỉnh Quảng Bình, Quảng Trị ngày nay thuộc bộ Việt Thường. Làng Tả Kiên quê tôi (nay thuộc xã Triệu Giang, huyện Triệu Phong) ra đời khoảng sau năm 1558, khi Chúa Nguyễn Hoàng nhận lệnh Vua Lê đem quân vào trấn giữ Thuận Hóa. Khi vào Thuận Hóa, đội quân này chia thành năm cánh quân để trấn giữ các nơi.
Năm 1570, Chúa Nguyễn Hoàng dời dinh về gò phù sa Dinh Cát Ái Tử, huyện Vũ Xương lúc bấy giờ (địa danh này ngày nay là Cồn Dinh, làng Trà Liên, xã Triệu Giang, huyện Triệu Phong). Về sau, năm cánh quân này được lệnh hoàn binh vi dân tại bản để sinh cơ lập nghiệp và nơi đây đã trở thành vùng đất Ngũ Kiên, bao gồm: Tiền Kiên, Tả Kiên, Hữu Kiên, Trung Kiên và Hậu Kiên (thuộc huyện Triệu Phong, tỉnh Quảng Trị ngày nay).
Làng Tả Kiên của tôi cùng với làng Tiền Kiên tọa lạc bên tả ngạn dòng sông Thạch Hãn hiền hòa, mát mẻ. Làng không có ruộng chỉ có mấy chục mẫu đất phù sa. Do biến thiên của thời gian, dòng sông đã thay đổi. Làng tôi bị xói lở mất đi quá nhiều, hiện nay chỉ còn khoảng trên dưới bảy hec-ta. Làng tuy nhỏ nhưng có đến mười hai họ tộc đoàn tụ sinh sống; đàn ông làm thợ, đàn bà đi buôn. Ngày xưa, nghề thợ nề giỏi nổi tiếng đã từng có trong sách học thuộc lòng của các trò trong tỉnh “Tả Kiên có tiếng thợ nề, thợ bạc Phú Hậu một nghề làm ra”.
Trước hai cuộc chiến tranh chống Pháp và chống Mỹ, Tả Kiên được chăm lo xây dựng, tôn tạo thành một làng quê khá đẹp, đầu làng có cây gội, cây sinh cổ thụ hằng trăm năm tuổi, ba bốn người ôm không xuể. Đình chùa miếu mạo trang trí rồng bay, phượng múa, nhà thờ các họ tộc thẳng tắp cả một vùng, trên dưới có bến đò ngang. Tất cả cảnh quan đó đã bị đạn pháo, bom B52 giặc Mỹ tàn phá sạch cùng với chiến dịch Thành Cổ Quảng Trị năm 1972. Nay nhờ sự nỗ lực của dân làng, kể cả người đã ly hương đóng góp xây dựng lại được một phần.
Tuy vậy, bom đạn chiến tranh không làm phai mờ những truyền thống hết sức quý báu của dân làng Tả Kiên, đặc biệt là lòng yêu nước không bờ bến và tinh thần hiếu học.
Trước cách mạng tháng Tám năm 1945, đã có những đảng viên cộng sản hoạt động bí mật được dân làng che chở. Ngày giặc Pháp trở lại xâm lược, đã có ngày những cảm tử quân làng tôi vào Huế tham gia đánh địch. Giặc Pháp ở Lào vừa bước chân đến đất Quảng Trị đã có ngay cán bộ chỉ huy và những chiến sĩ tham gia chặn đánh quyết liệt. Nối tiếp thế hệ cha anh, nhiều thanh niên tòng quân lên đường chiến đấu cho đến ngày thống nhất đất nước. Suốt hai cuộc chiến tranh xâm lược của giặc Pháp và Mỹ, trong làng rất ít người làm tay sai cho địch. Dù cho ở hoàn cảnh “Đá đằn trên cỏ” có người bị bắt đi lính Ngụy nhưng họ tìm mọi cách né tránh việc trực tiếp cầm súng chống lại cách mạng. Quả là một điều hiếm có.
Sau truyền thống yêu nước là truyền thống hiếu học. Thời Pháp thuộc (trước Cách mạng tháng Tám, năm 1945) tất cả con trai trong làng, lớn nhỏ, ít nhiều đều được đi học, tối thiểu là biết đọc, biết viết chữ Quốc ngữ, cao hơn là đỗ được Sơ học yếu lược, hơn chút nữa là có người đỗ Tiểu học (Primaire), đặc biệt có ông Nguyễn Đình Hàm, đỗ thủ khoa tú tài toàn quốc năm 1932 tại Hà Nội, đã từng làm hiệu trưởng trường Quốc Học Huế (1956 - 1958) và thính giảng tại trường Đại Học sư phạm Huế cho đến năm 1975. Các cụ cao niên thì thông thái nho học. Đặc biệt có cụ Nguyễn Đình Đáo thầy thuốc Đông y uyên thâm nổi tiếng, đã từng vào chữa bệnh cho Vua và quan nội Triều thời nhà Nguyễn. Trước khi chưa có kháng sinh đặc hiệu, nếu ai mắc bệnh thương hàn không mời được thầy Đáo thì khó mà qua khỏi.
Sau ngày Tổng khởi nghĩa Cách mạng tháng Tám, thực hiện chống giặc dốt, dân làng Tả Kiên hưởng ứng phong trào Bình dân học vụ rất sôi nổi: nhà nhà học, người người học, chỉ sau mấy tháng đã thanh toán được nạn mù chữ. Ngày bầu cử Quốc hội khóa đầu tiên 06/01/946, mọi cử tri đã tự tay viết được lá phiếu. Đó thật sự là một sự đổi đời cho chị em phụ nữ, từ nay đã biết được con chữ. Trong những năm giặc Pháp chiếm đóng, tuy làng tôi chỉ cách đồn địch chừng 600m nhưng đêm đêm trong làng vẫn có dạy chữ và người học bình dân học vụ. Sau hiệp định Giơ-ne-vơ được ký kết, cả làng có 25 người tập kết ra Bắc. Ở miền Bắc Xã hội chủ nghĩa, bằng nhiều con đường: tự học, học hàm thụ, học trường lớp chính quy… đã có 23/25 người (92%) thành đạt, trở thành cán bộ trung, cao cấp các ngành nghề: y tế, sư phạm, kinh tế, xây dựng, văn hóa nghệ thuật, sĩ quan quân đội…
Sau ngày thống nhất đất nước, dân làng muôn nẻo trên cả nước trở về quê hương. Bao cảm xúc vui, buồn chia sẻ được vài năm. Một lần nữa, gần nửa số hộ dân của làng buộc phải rời quê hương tìm nơi sinh sống mới ở các tỉnh phía Nam. Khó khăn chồng lên khổ cực. Nhưng cho dù đi bất kỳ nơi đâu, dân làng vẫn mang theo tinh thần đoàn kết, đùm bọc lẫn nhau vượt lên gian khó để sống và mưu cầu hạnh phúc.
Với truyền thống “Làng tôi đi học” năm xưa đã động viên dân làng Tả Kiên dù ở đâu đều nỗ lực học tập không ngừng. Thật đáng mừng ở một làng tuy nhỏ, chỉ còn 38 hộ ở lại quê nhà và chừng 31 hộ đi làm kinh tế mới sinh sống mọi nơi ở phía Nam nhưng theo số liệu chưa thật đầy đủ: cả làng đến nay khá nhiều người thành đạt và nhận được các học vị: 3 tiến sĩ, 12 thạc sĩ, ngoài ra còn có 52 đại học, cao đẳng, 17 trung cấp chuyên nghiệp. Đặc biệt, có gia đình như gia đình bà Lê Thị Hồng Nhạn có 8 con và dâu rể thì đã có 1 Tiến sĩ, 4 Thạc sĩ, 2 Đại học và 1 Trung cấp chuyên nghiệp.
Chúng tôi rất tự hào và trân trọng về làng tôi - làng Tả Kiên. Tuy một thôn nghèo thuộc xã Triệu Giang, huyện Triệu Phong nhưng đã có truyền thống hiếu học quý báu. Đời này qua đời khác các bậc cha mẹ cần mẫn làm ăn, chắt chiu từng đồng tiền bát gạo nuôi con ăn học đóng góp cho đời nhiều thế hệ con cái có kiến thức văn hóa, có trình độ và tài năng giúp ích cho quê hương đất nước. Cũng cần nói thêm rằng, từ xưa đến nay, làng tôi chưa có một thành viên nào dính líu đến các loại tội phạm quốc gia.
Ngày nay, trong xu thế đất nước đổi mới và hội nhập, khoa học công nghệ phát triển với tốc độ chóng mặt, thời cơ và vận hội mới đang mở ra trước mắt nhưng những thử thách phải đối mặt cũng không phải là nhỏ, chúng tôi- thế hệ cha ông đã đi qua hai cuộc kháng chiến cùng dân tộc, mong muốn các thế hệ con cháu cho dù bất kỳ ở nơi đâu, làm việc gì cũng nối gót cha ông để làm đẹp thêm truyền thống quý báu của dân làng Tả Kiên nói riêng, tỉnh Quảng Trị và đất nước nói chung.
N.N.D
