A Gia là lễ hội tạ ơn mùa màng của cộng đồng đồng bào dân tộc Pakô ở Quảng Trị. Trước khi tiến hành lễ hội già làng cùng các vị trưởng tộc họp để định ngày tổ chức nghi lễ và đưa ra “chỉ tiêu” đóng góp tùy theo mức độ mùa màng được mùa cũng như thực lực kinh tế của bản làng.
Người Pakô trước đây sinh sống trong những ngôi nhà dài với nhiều thế hệ. Mỗi nhà dài chứa đựng nhiều bếp lửa, mỗi bếp lửa là một gia đình riêng, nên trong ngôi nhà dài có bao nhiêu bếp lửa là có bấy nhiêu hộ gia đình, trừ bếp lửa chung gọi là “Moong”. Nghi lễ của lễ hội được tổ chức trước hết ở từng nhà, sau đó mỗi bếp (hộ) mang lễ vật của mình đến trưng dọn ở “Moong”. Gian chính giữa mỗi ngôi nhà dài dùng làm nơi cúng tế, tiếp khách và là chỗ ngủ cho những thanh niên chưa cưới vợ trong thời gian diễn ra lễ hội. Để tượng trưng cho linh hồn của những loài được cúng, mỗi bếp (hộ) dọn ra đủ các loại giống lúa và các loại ngũ cốc được trồng khác như: bắp, khoai, sắn... và các loại hoa màu khác như: đậu, mè, đu đủ, mía, chuối... để dâng lên các đấng thần linh.
Trong lễ cúng, để việc cầu xin các đấng thần linh được ứng nghiệm, người chủ lễ dùng hai nửa miếng tre ngắn (khoảng 30cm) thảy lên không gian, nếu cả hai rơi xuống cùng nằm ngửa là linh ứng, nếu không họ sẽ làm cho đến kỳ được nhưng không vượt quá 5 lần.
Đồng bào dân tộc Pakô không có nhà truyền thống chung, nên sân làng thường là nơi diễn ra sinh hoạt chung của bản, trong đó có việc bày biện nghi lễ cúng cũng như đặt cột đâm trâu. Sau lễ cúng ở “Moong”, mỗi chủ bếp lại mang lễ vật đến sân làng để cùng già làng làm nghi lễ cúng một lần nữa. Lễ cúng ở sân làng ngoài cồng chiêng (như lễ cúng ở nhà), còn dùng các loại nhạc cụ khác như kèn, tù và, trống , đàn… hòa tấu vang lên để lễ cúng thêm phần long trọng. Người nhà này đến thăm nhà kia, các A Chai, A Vỗ ở “Moong”, vừa ăn uống vừa chuyện trò thân ái.
Lễ hội A Gia (tạ ơn mùa màng) của họ phần chính là để tạ ơn đất trời, nắng mưa, giông gió, sông suối, núi rừng, cây cối và cả ma quỷ. Bên cạnh phần chính tạ ơn trời đất, còn tri ân mùa màng với những giống cây gieo trồng trên đất. Lễ hội A Gia còn là điều cầu mong cho mỗi nhà cũng như cả làng được bình yên, con người được mạnh khỏe, mùa vụ được bội thu, gia súc sinh lũ, sinh đàn…
Trong hội vui, nồng ấm hơn cả khi họ chia nhau miếng thịt con thú rừng săn bẫy được. Họ cảm thấy thương yêu nhau, tình đoàn kết ngày càng được thắt chặt, chốn quê với cái rừng, cái rẫy như càng đẹp hơn với họ. Lễ hội A Gia sẽ đông vui náo nhiệt hơn nếu có khách mời đến từ các bản làng lân cận, trong đó có khách riêng của từng bếp từng nhà và khách của bản. Hấp dẫn nhất trong lễ hội chính là những trò chơi truyền thống, những màn hát, múa của các chị, các mẹ theo giai điệu cha chấp, ca lơi, xiêng hòa cùng với tiếng đệm của các loại nhạc cụ với những cung bậc trầm bổng, du dương níu bước người trong, ngoài bản đến chung vui cùng lễ hội. Ngoài những giai điệu truyền thống còn có các ca từ tự ứng tác, linh hoạt, trữ tình hay đối lý nhặt khoan khi vừa mời rượu, vừa hát của những người đến với lễ hội; các điệu múa, điệu nhảy lả lơi, cuồng nhiệt của những nam thanh nữ tú tạo nên sự rộn ràng, sôi nổi, huyền diệu trong lễ hội.
Lễ hội A Gia là linh hồn của niềm vui, biểu trưng của tình yêu cuộc sống, nền móng của sự giao hòa để tồn tại với thiên nhiên, đất trời mà người Pakô gìn giữ như lưu giữ hạt giống gieo trồng mùa vụ. Ngày nay, dù cuộc sống đã có những thăng trầm, nhưng đồng bào Pakô vẫn bảo tồn lễ hội A Gia mà bao thế hệ cha ông đã vun đắp, gìn giữ.
H.P
