Quảng Trị được biết đến với nhiều làng nghề nổi tiếng và ở mỗi vùng quê đều có một nét đặc sắc riêng. Nếu ở Mỹ Chánh có mứt gừng nồng cay làm say đắm lòng người thì Cam Lộ có hương trầm, hương quế ấm đượm sự tri ân và mảnh đất Triệu Trung có bánh giầy làng Đạo nức tiếng xa gần. Mỗi làng nghề đều mang một đặc trưng riêng nhưng tựu trung đã góp phần tô thắm cho bức tranh ẩm thực, tâm linh mỗi độ mùa xuân về…
Nồng cay mứt gừng Mỹ Chánh
Những ngày giáp Tết về thôn Mỹ Chánh, xã Hải Chánh (huyện Hải Lăng, Quảng Trị) đã “nghe” dậy mùi nồng cay của món mứt gừng truyền thống. Nghề làm mứt gừng ở thôn Mỹ Chánh ra đời từ xa xưa, gắn bó với hàng chục hộ dân nơi đây. Nghề này không chỉ đem lại thu nhập cao vào những ngày cuối năm cho người dân mà còn giữ gìn nét đẹp truyền thống của quê hương. Ông Hồ Đình Thái, Chủ tịch UBND xã Hải Chánh cho biết: “Nghề làm mứt gừng ở thôn Mỹ Chánh có từ lâu đời và đã được cấp giấy chứng nhận thương hiệu. Mứt gừng Mỹ Chánh có vị cay nồng, thơm tự nhiên chứ không như các loại mứt gừng sản xuất công nghiệp. Ở Mỹ Chánh nghề này chỉ được xem là nghề phụ, vì nó chỉ được làm trong vòng 15 ngày đầu tháng 12 âm lịch mỗi năm. Thế nhưng nó đem lại thu nhập cao cho bà con quê tôi. Mỗi dịp cuối năm không khí Tết luôn bao trùm nơi đây”.
Tuy là nghề phụ nhưng nghề làm mứt gừng từ lâu đã đem lại thu nhập rất cao cho người dân mỗi dịp Tết đến xuân về. Cứ một kilôgam mứt thành phẩm cho lãi ròng 5.000 đồng. Mỗi mùa Tết, mỗi gia đình làm mứt cũng có thu nhập sau khi trừ chi phí từ 7 - 10 triệu đồng. Cá biệt có hộ làm chục tấn, trừ chi phí, tiền trả nhân công cũng lãi khoảng 30 triệu đồng trong khoảng 15 ngày. Cũng nhờ nghề làm mứt gừng mà các gia đình ở đây đều đón Tết khá sung túc. Hiện tại, ở thôn Mỹ Chánh có khoảng 30 hộ làm mứt gừng, với tổng sản lượng mứt thành phẩm khoảng trên 70 tấn, trong đó hộ làm ít nhất là một tấn và nhiều nhất là 8 - 10 tấn.
Vài năm trở lại đây, khách hàng bắt đầu trở lại với mứt gừng truyền thống được làm thủ công nên nhiều người dân ở đây đã chú tâm hơn việc sản xuất mứt gừng. Mứt gừng Mỹ Chánh nổi tiếng thơm, cay nồng, hợp vệ sinh nên được khách hàng trong và ngoài tỉnh ưa chuộng trong dịp Tết. Để sản xuất ra mứt gừng thành phẩm, người dân Mỹ Chánh phải dày công chế biến: Khâu đầu tiên là chọn mua nguyên liệu, tiếp đến là rửa sạch đem thái mỏng sau đó đem luộc trên lửa than hồng rồi mới đến khâu tẩm đường, sấy khô và đóng gói. Người dân Mỹ Chánh dẫu có bộn bề gì thì dịp cuối năm họ cũng thu xếp thời gian để chọn mua nguyên liệu rồi tự làm một vài kilôgam mứt gừng để dâng lên tổ tiên, làm quà tặng người thân. Lại có người làm mứt gừng để kiếm thêm thu nhập và giữ lấy nghề truyền thống của tổ tiên để lại cho con cháu.
Dẻo thơm bánh giầy làng Đạo
Làng Đạo Đầu, xã Triệu Trung (Triệu Phong, Quảng Trị) là một làng quê có truyền thống sản xuất bánh giầy từ lâu đời. Có lẽ từ khi làng lập nên thì chiếc bánh giầy đã theo chân những người khai khẩn đến vùng đất này. Làng Đạo Đầu có 325 hộ dân và hầu như ai cũng biết cách làm bánh giầy theo kiểu truyền thống. Ở đây ngay những đứa trẻ lên 10 cũng biết cách ngâm nếp, hoong xôi, làm nhân đỗ xanh, gói bánh. Từ lâu, chiếc bánh giầy đã ăn sâu trong máu thịt của nhiều người dân nơi đây và họ đã ý thức được giá trị của nghề truyền thống này. “Đến nay làng tôi vẫn giữ nguyên phương thức, công đoạn, cách chế biến loại bánh này nên hương sắc thuở xưa không hề mai một”, anh Nguyễn Cừ, một chủ cơ sở sản xuất bánh giầy chia sẻ.
Ngày nay, trong các lễ cúng hay tiệc hoan hỉ dẫu có thịt cá đủ đầy nhưng vẫn không thể thiếu món bánh giầy. Theo quan niệm dân gian xưa, bánh chưng tượng trưng cho đất, bánh giầy tượng trưng cho trời nên thường được dâng lên trong các lễ hội truyền thống hoặc dâng cúng tổ tiên... để cầu mong sự ấm êm, bình an, khi đất trời giao hòa.
Quy trình làm ra một chiếc bánh giầy theo kiểu truyền thống rất nhọc nhằn, đa công, bắt đầu từ khâu chọn nguyên liệu. Theo người dân nơi đây cho biết, nếp phải được sàng kĩ lưỡng loại bỏ những hạt xấu, đất cát hay gạo lẫn nếu có rồi mới đem ngâm bằng nước giếng quê đã qua bể lọc thẩm thấu. Nếp phải ngâm trong thời gian 6 đến 7 tiếng mới được vớt ra để ráo nước sau đó hoong thành xôi. Khi xôi đã chín thì đổ vào cối đá và dùng chày gỗ giã ngay lúc đó. Trong khi người giã vừa đưa chày lên thì người còn lại phải nhúng cả hai bàn tay mình vào nước sôi (70 - 800C) để vuốt xôi đang dính vào chày. Cứ thế 30 phút sau thì một mẻ xôi chuyển thành bột rất nhuyễn.
Kế tiếp là khâu làm nhân bánh, đậu xanh được làm sạch vỏ bằng nước sôi sau đó hầm chín tới, cho vào cối giã nhuyễn rồi nêm gia vị theo yêu cầu của khách hàng và cuối cùng là dùng tay vo thành từng viên nhỏ. Người làm bánh phải rửa tay bằng nước vôi để sát khuẩn và tránh dính khi vo bánh chứ tuyệt đối không dùng các loại xà phòng, nước rửa tay thông thường. Trong quá trình làm bánh, người dân nơi đây không dùng dầu ăn hàng ngày để xoa tròn chiếc bánh mà dùng dầu lạc. Bởi theo lý giải của họ thì chỉ có loại dầu này mới không bị dính tay và cho màu sắc bánh luôn đẹp mắt. Nếu dùng dầu ăn bình thường thì sẽ dính tay, làm lỗ chỗ bề mặt và bánh khô rất nhanh. Nhờ kỳ công trong khâu chuẩn bị lẫn những kinh nghiệm gia truyền nên bánh giầy làng Đạo Đầu luôn tạo ra một thương hiệu riêng biệt so với bánh giầy trên thị trường. Người tiêu dùng sẽ cảm nhận được độ mềm dẻo của xôi, vị béo thơm của dầu lạc và ngọt bùi của đậu xanh hòa quyện trong mỗi chiếc bánh. Hương vị ấy khác hẳn với chiếc bánh được làm bằng nếp xay sống, nhồi bằng nước sôi làm thành bánh rồi mới đem hấp chín. Một điều khác biệt nữa là bánh giầy làng Đạo Đầu để lâu vẫn mềm dẻo, giữ được hương sắc, còn bánh các nơi khác sẽ nhanh khô, cứng và chuyển màu. Những ngày cuối năm, khi công việc đồng áng đã thưa dần, người làng Đạo Đầu lại hối hả xay nếp, chọn mua thêm nguyên liệu để làm bánh giầy dâng lên bàn thờ tổ tiên...
Hương Tết Đông Định, Tam Hiệp
Đông Định là một khu phố nhỏ thuộc thị trấn Cam Lộ và Tam Hiệp là ngôi làng thuộc xã Cam Thủy (huyện Cam Lộ). Ngày xưa nhắc đến Đông Định, Tam Hiệp là nhiều người nghĩ đến ngay làng nghề truyền thống chuyên sản xuất hương (nhang). Ngày nay dẫu nghề đã mai một dần nhưng người dân nơi đây vẫn giữ được cái nét đẹp truyền thống mà cha, ông để lại. Mỗi độ xuân về, họ thường không mua sắm hương trên thị trường mà rủ nhau lên rừng hái cây lâu lâu, vỏ bời lời, lột vỏ cây trèng, kiếm thêm khúc tre lồ ô về làm hương thắp Tết. Thắp một nén hương trên bàn thờ tổ tiên từ lâu đã trở thành một nét sinh hoạt văn hóa không thể thiếu trong suy nghĩ của người Việt. Nó như chiếc cầu nối vô hình mà thiêng liêng, gắn chặt những tâm hồn hiện hữu với cõi tâm linh của đất trời.
Nghề làm hương ở những ngôi làng này có từ lâu đời và nổi tiếng bởi đó là loại hương trầm, hương lâu lâu, hương quế có mùi không thể lẫn vào đâu được. Người làm hương ở đây tuyệt đối không sử dụng bất kỳ hóa chất hay thiết bị công nghiệp nào mà chỉ làm theo phương thức thủ công. Cũng chính vì thế mà hương làm ra dù rất chất lượng vẫn không cạnh tranh nổi với hương sản xuất theo công nghiệp giá rẻ. Vì lẽ đó mà nghề truyền thống đã mất dần chỗ đứng và đi đến mai một dần. Bây giờ về làng nghề này chỉ lác đác vài ba hộ còn sản xuất hương theo kiểu truyền thống quanh năm. Ấy thế nhưng cứ hễ Tết đến xuân về là người dân nơi đây lại rủ nhau lên rừng kiếm nguyên liệu về làm hương thắp Tết. Vì thế mà hương Tết ở đây thoảng mùi nhẹ dịu, sâu lắng mà ấm áp lạ thường.
Ông Nguyễn Dự và bà Nguyễn Thị Cháu vốn là người gắn bó hơn nửa cuộc đời với nghề kể cho chúng tôi nghe công đoạn làm hương truyền thống. “Khi đã lên rừng kiếm xong nguyên liệu, chúng tôi sẽ văm cây lâu lâu, cây quế, vỏ trèng ra thành nhiều khúc nhỏ và tách biệt chúng ra. Sau đó phơi khô rồi đem xay thành bột. Chân hương phải là tre lồ ô vừa trưởng thành để dễ cháy mà lại làm chắc thân hương. Khi làm thì sú bột theo ý muốn rồi dùng tay xoa tròn đều lên thân hương đã được nhuốm chân đỏ. Công đoạn cuối cùng là đợi hương bám chắc vào thân tre rồi đem phơi”.
Trải qua bao thăng trầm và chẳng còn mấy ai lấy nghề làm hương truyền thống mưu sinh, nhưng nén hương Tết của người dân Đông Định, Tam Hiệp vẫn giữ được mùi thơm tự nhiên, đặc trưng mà ít làng hương nào sánh được. Tuy nghề đã mai một theo kế sinh nhai nhưng người dân vẫn còn nặng lòng với nghề làm hương lắm. Ông Dự tâm sự: “Tôi đang dự định sẽ cùng một số hộ góp vốn để mở xưởng sản xuất hương tập thể. Việc làm này vừa có thêm thu nhập lúc tuổi già lại gìn giữ và bảo tồn được giá trị bản sắc văn hóa mà ông cha để lại”. Cũng bởi những lẽ ấy mà từ ngày 23 tháng Chạp đến hết ngày Tết cổ truyền, khắp trong nhà, ngoài ngõ đâu đâu cũng phảng phất mùi thơm thanh khiết của hương Tết Đông Định, Tam Hiệp khiến cho những ai đi xa cũng nhớ cái Tết nơi quê nhà… Niềm hạnh phúc vui vầy bên người thân và cùng thắp lên bàn thờ tổ tiên những nén hương tỏ lòng thành kính, tri ân. Một nén hương cầu chúc hạnh phúc, cầu xin bình an trong năm mới và để cho không khí của những ngày đầu năm thêm ấm áp, tươi vui...
T.N.B
