Sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh rất coi trọng việc biểu dương khen thưởng những tập thể cá nhân lập được những thành tích xuất sắc trong học tập, lao động và chiến đấu xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc.
Người đã từng căn dặn cán bộ làm công tác thi đua khen thưởng: “Cần nhanh chóng biểu dương những tấm gương người tốt, việc tốt bằng cách kịp thời khen thưởng, động viên khuyến khích bằng vật chất hoặc tinh thần nhằm phát triển cái tốt để lấn át cái xấu, nhằm xây dựng con người mới, làm cho xã hội ngày một tiến bộ”.
Thực hiện tư tưởng này, cuối năm 1959, Bác Hồ xin phép Bộ Chính trị, Ban Chấp hành Trung ương Đảng cho Người được đặt ra và trực tiếp thưởng huy hiệu mang tên Huy hiệu Bác Hồ cho những gương làm việc tốt. Bác cho rằng: “Một trăm bài diễn văn hay không bằng một tấm gương sống”.
Từ năm 1960 đến khi qua đời năm 1969, Bác Hồ đã trao tặng khoảng 5.000 huy hiệu cho các cá nhân tiêu biểu xuất sắc trong thi đua yêu nước ở miền Bắc. Mỗi khi đọc trên báo thấy có tấm gương “người tốt, việc tốt”, nhất là những người đi đầu khởi xướng phong trào, Bác Hồ liền cử cán bộ đi xác minh và Người trực tiếp tặng Huy hiệu Bác Hồ cho người có thành tích xứng đáng.
Mỗi cá nhân lập được thành tích xuất sắc được Bác thưởng một huy hiệu, người được Bác tặng nhiều huy hiệu nhất là anh hùng lái máy bay tiêm kích Phạm Thanh Ngân, được Bác tặng đến 8 lần vì thành tích bắn rơi 8 máy bay Mỹ trong các trận không chiến bảo vệ miền Bắc.
* * *
Không có thống kê cụ thể danh sách những người Vĩnh Linh được Bác trực tiếp tặng Huy hiệu Bác Hồ nhưng ước có khoảng 30 người Vĩnh Linh hoặc người các tỉnh thành khác trên cả nước có quá trình công tác trên đất Vĩnh Linh, lập được thành tích, đã vinh dự nhận được huy hiệu của Bác.
Khu vực Vĩnh Linh, đơn vị hành chính đặc biệt, tương đương cấp tỉnh. Những năm thập niên 60 của thế kỷ trước có bảy vạn rưỡi người, diện tích, dân số vốn của một huyện mà có ngần ấy người được tặng huy hiệu của Bác là một tỷ lệ khá cao. Điều này thể hiện sự quan tâm đặc biệt của Bác đối với mảnh đất Vĩnh Linh.
Các cán bộ lão thành, các anh hùng, Chiến sĩ thi đua toàn quốc của Khu vực Vĩnh Linh có dịp được gặp Bác đều có chung nhận xét: Sau tình cảm Bác dành cho đồng bào miền Nam ruột thịt, Vĩnh Linh - Quảng Bình bao giờ cũng có vị trí đặc biệt trong trái tim của Bác.
Các cá nhân ở Vĩnh Linh từng được Bác tặng huy hiệu, về sau hầu hết đều trở thành Anh hùng Lao động, Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân và Chiến sĩ thi đua toàn quốc.
Những người Vĩnh Linh đầu tiên được Bác tặng huy hiệu của Người là các ông Nguyễn Quang Trung và ông Lê Văn Ánh.
Ông Nguyễn Quang Trung, sinh ngày 12 tháng 10 năm 1933, tại thôn Thái Lai, xã Vĩnh Thái, huyện Vĩnh Linh, tỉnh Quảng Trị. Ông bị bệnh bại liệt từ nhỏ, teo hai chân, phải đi lại bằng cách bò lê hai tay. Không có điều kiện đến trường, ông biết chữ nhờ “học mót”, bò đến trước cửa lớp, ngồi kiên nhẫn nghe thầy giáo dạy chữ. Năm 1949, khi 15 tuổi ông tự nguyện tham gia phong trào “Bình dân học vụ”. Thực hiện lời kêu gọi của Chủ tịch Hồ Chí Minh trong chiến dịch diệt giặc dốt sau Cách mạng tháng Tám năm 1945 với phương châm: “người biết một chữ dạy người chưa biết chữ”, từ năm 1949 đến năm 1976 ông đã tham gia xóa mù chữ cho hơn 500 người ở địa phương, thành tích này được Bác Hồ hai lần tặng huy hiệu của Người... Ông được thưởng Huân chương Lao động hạng Nhất, là Chiến sĩ thi đua toàn quốc của ngành Giáo dục tham dự Đại hội Anh hùng chiến sĩ thi đua toàn quốc lần thứ 2 năm 1958.
Ông Nguyễn Quang Trung không có gia đình riêng mà sống với người em trai cho đến khi qua đời. Lúc còn sống, ông Trung xem tấm huy hiệu của Bác là phần thưởng cao quý nhất. Ông cất giữ tấm huy hiệu của Bác chung với các huân, huy chương, huy hiệu thi đua được tặng thưởng trong một túi nhỏ và luôn mang theo bên mình. Trước lúc mất, ông dặn lại người em trai: “Khi ông qua đời thì đặt huy hiệu của Bác Hồ tặng lên ban thờ cho ông”.
Tôi về làng biển Thái Lai một sáng tháng Năm đẹp trời. Sóng biển êm đềm nhè nhẹ vỗ bờ, gió nồm nam mát rượi, ông Nguyễn Đức Trúng, em trai ông Nguyễn Quang Trung trân trọng lấy trên ban thờ anh mình xuống tấm huy hiệu của Bác đặt giữa bàn... không khí bỗng trang nghiêm nghi lễ...
Ông Trúng kể về anh trai mình, trước mắt tôi cứ mường tượng một con người lê qua trảng cát và để lại những dấu tay, dấu tay ấy hôm nay không còn in trên cát nhưng nó đã in sâu trong tâm trí bao người dân, vào trong trái tim hàng trăm học trò thành đạt của thầy Trung, một người thầy tật nguyền về thể xác nhưng hoàn mỹ về tâm hồn.
Người thứ hai được tặng Huy hiệu Bác Hồ ở Vĩnh Linh là Anh hùng Lao động Lê Văn Ánh. Ông Lê Văn Ánh sinh năm 1934 quê gốc ở làng Lai Bình, xã Vĩnh Chấp, huyện Vĩnh Linh, tỉnh Quảng Trị. Ông được tuyên dương Anh hùng Lao động tại Đại hội Anh hùng chiến sĩ thi đua toàn quốc lần thứ 3 năm 1962 cùng với 45 Anh hùng Lao động khác, trong đó có các nhà khoa học nổi tiếng như Tôn Thất Tùng, Lương Định Của... Ông là người phát minh ra cái trục đạp lúa do hai trâu kéo. Điều độc đáo là cả cái trục lúa do ông sáng chế không dùng tới một gam sắt thép, một vòng bi nào cả. Tất thảy đều bằng gỗ. Một người thợ mộc lõm bõm biết cưa, biết đục là làm được cái trục do ông nghĩ ra. Năng suất trục lúa cao hơn đạp lúa bằng chân theo tập quán cũ vốn rất thịnh hành thời đó cả trăm lần. Hội đồng khoa học Nhà nước xem xét đánh giá là nông cụ có giải pháp đơn giản, thiết kế hoàn hảo, mang lại năng suất lao động rất cao, tiết kiệm thời gian và giảm cường độ lao động cho người nông dân. Ông Lê Văn Ánh là vị anh hùng ngành Nông nghiệp đầu tiên của Khu vực Vĩnh Linh và cũng là vị anh hùng thời đại Hồ Chí Minh đầu tiên của Vĩnh Linh trong thế kỷ XX.
Điều thú vị là chính Đại tướng Nguyễn Chí Thanh phát hiện ra sáng kiến của ông khi Đại tướng được Bộ Chính trị phân công làm Trưởng Ban công tác Nông thôn Trung ương, trực tiếp chỉ đạo xây dựng Hợp tác xã nông nghiệp ở Quảng Bình - Vĩnh Linh giai đoạn 1960 - 1964 với phong trào “Gió Đại Phong” nổi tiếng cả nước. Vào công tác Vĩnh Linh, Đại tướng biết chuyện về người thanh niên 28 tuổi phát minh ra trục đạp lúa và báo cáo với Bác nên Bác gửi tặng huy hiệu.
Thời kỳ Vĩnh Linh bước vào cuộc chiến đấu chống chiến tranh phá hoại của giặc Mỹ từ năm 1965 đến khi Chủ tịch Hồ Chí Minh mất năm 1969 là thời kỳ Vĩnh Linh có nhiều người được Bác Hồ tặng huy hiệu nhất ở cả hai nhiệm vụ: Lao động sản xuất, chiến đấu và phục vụ chiến đấu.
Ông Đinh Ngọc Thỉ tiếp tôi trong ngôi nhà cấp 4 khiêm nhường ở khóm Phú Thị, thị trấn Hồ Xá. Năm nay ông đã bước vào tuổi 73, nguyên là Chủ nhiệm Hợp tác xã Măng non Duy Viên xã Vĩnh Lâm, huyện Vĩnh Linh, tỉnh Quảng Trị, một trong những mô hình Hợp tác xã Măng non xuất sắc của phong trào hoạt động Đội Thiếu niên Tiền phong miền Bắc những năm 1959 - 1966. Trên tường trong phòng khách, nổi bật nhất là tấm ảnh cỡ lớn chụp Bác Hồ và các vị lãnh đạo Đảng, Nhà nước với toàn thể đại biểu Anh hùng Chiến sĩ thi đua toàn quốc năm 1966. Ông Đinh Ngọc Thỉ đứng hàng đầu cùng năm bạn thiếu nhi trong cả nước, gần bên Bác. Đây là bức ảnh được ông trân trọng như báu vật.
Ông chậm rãi kể về những thành tích mà ông cùng Ban Chủ nhiệm Hợp tác xã Măng non Duy Viên đã làm vượt tầm ra khỏi lũy tre làng, vang tận thủ đô, Bác Hồ đọc báo Tiền Phong biết được và quyết định tặng Bằng khen cho tập thể Hợp tác xã Măng non Duy Viên.
Cùng với tấm bằng khen trang trọng là bức thư xúc động của Bác: “Các cháu thiếu niên, nhi đồng thôn Duy Viên xã Vĩnh Lâm đã có thành tích trong học tập, lao động, xây dựng Đội Thiếu niên Tiền phong và Đội Nhi đồng tháng Tám đã làm được nhiều việc thiết thực, đã cố gắng góp phần vào công việc sản xuất và chiến đấu. Bác khuyên các cháu cố gắng hơn nữa để đạt nhiều thành tích hơn nữa...”
Tháng 12 - 1966, ông Đinh Ngọc Thỉ vinh dự có mặt trong đoàn Đại biểu Vĩnh Linh tham dự Đại hội Thi đua yêu nước toàn quốc lần thứ IV tại Hà Nội. Ông là người trẻ tuổi nhất Vĩnh Linh được Bác tặng huy hiệu.
Tại Đại hội Thi đua yêu nước này, Bác Hồ tặng mỗi anh hùng, Chiến sĩ thi đua toàn quốc mỗi người một huy hiệu. Đoàn Vĩnh Linh mỗi người có một thành tích xuất sắc riêng, có những tên tuổi đã đi vào lịch sử: các Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Lê Văn Ban, Trương Văn Đo, Thái Văn A, Anh hùng Lao động Đinh Như Gia, được Bác tặng huy hiệu trong đợt này. Có nhiều người thành tích mà họ lập được mang trách nhiệm công dân bình dị nhưng vẫn được Bác Hồ quan tâm tặng huy hiệu như trường hợp 10 cô gái Nam Hồ, trong bom đạn ác liệt của một vùng trọng điểm bị đánh phá nhưng vẫn dũng cảm đảm đang, giỏi việc nước, đảm việc nhà, viết thư động viên chiến sĩ chiến đấu ngoài mặt trận...
Lớp cuối cùng được Bác tặng huy hiệu có thể là Anh hùng Trương Thị Khuê và các Chiến sĩ thi đua Trần Thị Bưởi, Bùi Xuân Khẩn.
Chị Trương Thị Khuê sau này là Phó Chủ tịch Thường trực Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam hiện ở Hà Nội, các phương tiện thông tin đại chúng thường xuyên đề cập nên nhiều người biết về thành tích của chị. Chị Trần Thị Bưởi ở xã Vĩnh Tú, Vĩnh Linh, nay chuyển vào Đà Nẵng sinh sống. Thành tích của chị là năm 1968, mới 18 tuổi chị đã xung phong vào chiến đấu tại mặt trận Bắc Quảng Trị, với 23 viên đạn và khẩu súng bắn tỉa, trong 3 ngày, chị đã tiêu diệt 19 tên Mỹ – ngụy. Tên khai sinh của chị là Trần Thị Buổi, trong lần được gặp Bác, Bác đề nghị đổi tên cho chị thành Trần Thị Bưởi, tên một loài hoa thơm ngát nhất vườn quê.
Ông Bùi Xuân Khẩn, hiện ở khóm 5 thị trấn Bến Quan, năm nay đã bước vào tuổi 80. Ông xúc động lần mở tấm Huân chương chiến công hạng Nhất, Huân chương Lao động hạng Ba, Huân chương kháng chiến chống Mỹ và rất nhiều bằng khen giấy khen mà ông được tặng thưởng trong quá trình công tác cho tôi xem. Tay ông run run khi cầm chiếc huy hiệu của Bác Hồ tặng ông năm 1968. Ông kể: “Lần ấy, kho gạo dã chiến của bộ đội đặt ở Đội 3 Nông trường Quyết Thắng bất ngờ bị Mỹ ném bom khi có một đơn vị bộ đội đang nhận gạo. Một mình ông có mặt gần đó, bất chấp bom đạn mịt mù đã lao vào khu vực bị oanh tạc cấp cứu và chuyển 6 thương binh đến nơi an toàn”.
Người đảng viên gần 50 năm tuổi Đảng chỉ lên tấm Bằng chứng nhận “Tuổi cao nêu gương sáng” treo trang trọng trên tường, nói với tôi: “Từ khi được Bác Hồ tặng huy hiệu đến giờ, tôi luôn phấn đấu không ngừng...”
* * *
Rất tiếc là tôi không có điều kiện để gặp và trò chuyện với tất cả những người Vĩnh Linh được Bác Hồ tặng huy hiệu của Người hiện còn sống trên mọi miền Tổ quốc để ghi nhận hết cảm xúc, sự trân trọng, niềm vinh dự của họ khi được nhận phần thưởng giản dị mà cao quý của Bác và lưu giữ tấm huy hiệu của Bác như những báu vật của cuộc đời. Nhưng những người tôi đã gặp đều đã nói lên điều ấy.
Tôi xin mượn lời Anh hùng Lao động Đinh Như Gia, hiện là Trưởng ban Đại diện Hội Người cao tuổi huyện Vĩnh Linh để kết thúc bài viết này: “Mỗi dịp lễ trọng, trên ngực áo của tôi, phần thưởng chiếc Huy hiệu Bác Hồ tặng được đeo ở vị trí cao nhất, trang trọng nhất”.
Có lẽ trên đất nước này, tất cả những người từng được Bác tặng huy hiệu đều suy nghĩ và làm như thế.
T.P.T
