TCCV Online - Thành Thuận Châu (thuộc địa phận làng Vệ Nghĩa, xã Triệu Long, huyện Triệu Phong, tỉnh Quảng Trị). Thành Thuận Châu/Thuận Xương, tức là thành của Châu Thuận, là tên gọi để chỉ một trung tâm chính trị - lỵ sở của một châu (châu Ô) thời Chăm trước thế kỷ XIV, Châu Thuận trong các thế kỷ XV - XVI và một huyện: Thuận Xương, Võ/Vũ Xương, Ðăng Xương một thời sôi động dưới các thế kỷ XVI - XVIII mà chính nó đã để lại nhiều ký ức gắn bó như máu thịt đối với những người dân vùng đồng bằng Triệu Phong ngày nay.
Tòa thành này nguyên là một thành cổ và là trung tâm chính trị, quân sự của người Chăm ở châu Ô. Trong hai thế kỷ XIV - XV được người Việt (thời nhà Trần) sử dụng lại. Ðây chính là lỵ sở của huyện Hải Lăng thế kỷ XVI và là thủ phủ Châu Thuận trước đó. Sách Ô châu cận lục gọi tòa thành này là Thuận thành và ghi rõ: "Thành ở địa phận Hải Lăng. Phía Tây có dải Trường giang, nhịp cầu cao ngất, khu chợ tròn xoe, ngoài thành là huyện Hải Lăng, trong thành là kho thóc”(1). Sách Phủ biên tạp lục (1776) không nói gì thêm về thành Thuận châu ngoài việc nhắc lại những dòng đã được chép ở Ô châu cận lục, và đến Ðại Nam nhất thống chí (1875) thì coi như mất dấu vết với nhận xét: "Lâu ngày thay đổi nay không rõ chỗ nào"(2).
Trên một khu vực rộng vài chục ha đất có tên gọi có tên là Vùng thành, Cồn thành với địa hình nhấp nhô cao thấp khác nhau, nằm ven hói Thuận là những khu đất thổ cư, vườn tược, ruộng lúa của những người dân làng Vệ Nghĩa. Kể từ vài trăm năm trước, khi tòa thành này không còn được sử dụng với tư cách là một trung tâm chính trị, quân sự thì những khu đất thấp nhanh chóng trở thành ruộng lúa, ruộng màu; các lũy đất được san lấp để dựng nhà cửa, lập vườn tược hoặc biến thành khu nghĩa địa của làng Vệ Nghĩa. Vào những năm 1978 - 1979, một tuyến kênh N4 thuộc công trình thủy nông Nam Thạch Hãn chạy theo hướng Tây Bắc - Ðông Nam đã cắt ngang khu vực thành. Do vậy, hiện trạng của thành Thuận Châu từ những năm 1990 trở lại đây chỉ còn là những dấu vết khá mờ nhạt trên địa hình dương.
Trong đợt nghiên cứu từ ngày 21 đến 30 tháng 9/2004, chúng tôi (các cán bộ nghiệp vụ của Bảo tàng Quảng Trị) đã tiến hành công tác thu thập thông tin liên quan đến tòa thành này từ những nhận biết của nhân dân làng Vệ Nghĩa. Theo lời ông Thuận (Trưởng làng Vệ Nghĩa), được biết, từ trước năm 1945 cho đến những năm sau đó trong khu vực tòa thành chỉ có một vài hộ định cư; từ sau năm 1975 trở đi dân cư mới bắt đầu dựng nhà cửa trên khu vực này và hiện nay có 16 hộ đang định cư trong khu vực thành. Qua quá trình tiếp cận với nhân dân, chúng tôi cũng được biết, trong quá trình canh tác trong khu vực tòa thành nhân dân làng Vệ Nghĩa đã phát hiện những phiến đá cuội, gạch có kích thước tương đối lớn (20 x 40 x 14cm) nằm rải rác bên trong thành. Gạch gồm 2 loại, gạch đất nung có màu đỏ, và đặc biệt là loại gạch có màu nâu, thoạt nhìn trong giống một phiến đá được đẽo vuông vức, với độ nung tương đối cao và rất rắn chắc.
Ðể xem xét những bí ẩn nằm trong lòng đất, chúng tôi đã tiến hành mở các hố thám sát ở những vị trí có những dấu hiệu của tòa thành, quá trình thám sát chúng tôi đã phát hiện được nhiều loại hình hiện vật thuộc nhiều thời kỳ khác nhau, chúng bao gồm: những viên gạch màu nâu với kích thước tương đối lớn, độ nung tương đối cao, xương gạch rắn chắc, thoạt nhìn trong giống phiến đá, những mảnh ngói dạng mũi hài và một vài mảnh gốm... mang dấu ấn của văn hóa Hán (Trung Hoa); những viên gạch màu nâu, nhưng xương gạch có phần kém hơn cùng những viên gạch đất nung màu đỏ và những mảng ngói, gốm... thuộc văn hóa Chăm; và sau cùng là những loại hình thuộc văn hóa Ðại Việt như ngói, mảnh sành sứ... Tất cả những loại hình trên nằm lẫn lộn trong lòng đất.
Trên cơ sở những thông tin có được từ tư liệu thư tịch cổ và kết quả của các nhà nghiên cứu trước đây, chúng tôi đã tiến hành khảo sát các lũy thành và được biết, ở bên ngoài lũy thành phía Nam trên khu vực ruộng nằm kề liền khu dân cư nguyên trước đây có một bàu nước được nhân dân gọi là Bàu huyện (khu vực này được nhân dân san lấp để canh tác và lập vườn từ sau ngày giải phóng). Hiện nay chạy dọc bên ngoài lũy thành phía Nam là một con đường liên thôn và một kênh tiêu úng được nhân dân làng Vệ Nghĩa đào sau năm 1975. Theo chúng tôi lũy thành phía Nam hiện nay là dãy nhà nằm kề liền nhau. Ở bên ngoài góc Tây - Nam có lưu lại dấu vết của một giếng Chăm và di tích Miếu Bà Vệ Nghĩa. Phía Tây và Bắc của thành được bao bọc bởi hói Thuận, lũy thành phía Tây theo chúng tôi hiện nay là đường đi từ làng Vệ Nghĩa qua chợ Thuận(3). Lũy thành phía Bắc và 2/3 lũy thành phía Ðông là khu mộ táng của làng Vệ Nghĩa mà chúng tôi còn nhìn tương đối rõ trên địa hình dương. Lũy thành phía Ðông gần như chạy song song với tỉnh lộ 64 (thị xã Quảng Trị đi Cửa Việt). Bên ngoài lũy thành phía Ðông ngày nay còn tồn tại một giếng Chăm nằm kề liền với ngôi miếu thờ và đình làng Vệ Nghĩa, ở bên ngoài góc Ðông - Nam hiện nay còn tồn tại một bàu nước. Trên cơ sở đó chúng tôi đã tiến hành đo tại thực địa và kết quả thu được: chiều dài của lũy thành phía Nam là 144m, phía Tây là 285m, phía Bắc là 228m và phía Ðông là 251m; lũy thành phía Bắc có độ dày 6m.
Một vài nhận xét:
Từ những kết quả của quá trình điền dã, thám sát nghiên cứu về thành Thuận Châu chúng tôi nhận thấy, thành Thuận Châu là một tòa thành có cấu trúc dạng hình thang vuông ở cạnh phía Ðông (điều này khác với kết quả mà các nhà nghiên cứu trước đây cho rằng tòa thành này có cấu trúc hình chữ nhật). Những kết quả thu được từ các hố thám sát cho chúng tôi nhận biết một điều rằng, các cư dân về sau đều có tính kế thừa những kết quả mà các người trước đã tạo dựng để lại và tại tòa thành này còn tồn tại các dấu hiệu qua các thời kỳ từ thời nhà Hán (với sự có mặt của những mảnh ngói dạng mũi hài, gạch màu nâu, xương rắn chắc có kích thước lớn...) qua Chămpa (với sự tồn tại của loại gạch màu nâu - mà theo chúng tôi người cư dân Chăm đã kế thừa kỹ thuật của thời nhà Hán nên xương gạch có phần kém hơn, loại gạch đất nung màu đỏ...) cho đến thời Ðại Việt (với sự xuất hiện của những loại ngói liệt, mảnh sành...).
Chúng tôi cũng đồng tình với ý kiến của học giả Ðào Duy Anh cho rằng: “Chỗthành Thuận Châu của nhà Trần, xưa kia có lẽ là trị sở Ô châu của Chiêm Thành. Chúng tôi ngờ rằng thành Chu Ngô của nhà Hán ở vào khoảng ấy"(4). Như vậy, rất có thể thành Thuận Châu được xây dựng trên nền tảng của thành Chu Ngô - một thời gian từng là quận trị của quận Nhật Nam; về sau được người Chăm phát triển lên với qui mô và hoàn thiện hơn. Trong hai thế kỷ XIV và XV, thành Thuận Châu được người Việt sử dụng lại để trở thành lỵ sở hành chính Châu Thuận. Từ thế kỷ XVI, tòa thành chỉ còn là lỵ sở hành chính của một huyện - huyện Thuận Xương/ Vũ Xương. Thủ phủ Thuận Châu chấm dứt vai trò của mình kể từ khi Nguyễn Hoàng xây dựng dinh thự nhà chúa ở Ái Tử (1558) và chính thức trở thành hoang phế từ cuối thế kỷ XVIII.
N.C
(Nguồn Tạp chí Cửa Việt)
1. Dương Văn An. Ô châu cận lục. Nha Văn hoá - Bộ giáo dục Sài Gòn xuất bản, 1960, trang 66.
2. Quốc sử quán triều Nguyễn. Đại Nam nhất thống chí, tập 1. NXB Thuận Hoá - Huế, 1992, trang 166.
3. Chợ Thuận - trung tâm thương mại của Châu Thuận và luôn song hành cùng với thành Thuận Châu, nhưng từ năm 2013 do tác động của nhiều yếu tố dẫn đến diện tích chợ không còn đáp ứng được nhu cầu phát triển kinh tế xã hội, do vậy chính quyền địa phương dã cho chuyển đến một vị trí mới.
4. Đào Duy Anh. Đất nước Việt Nam qua các đời. XNB Thuận Hoá - Huế, 1994, trang 70.
