Như một thanh nam châm vừa tung vào một xã hội đầy biến động và mất phương hướng, thanh niên, nông dân, trí thức cùng các tầng lớp nhân ở Thuận Hóa nô nức hướng về Tây Sơn.
Ở Thừa Thiên, có người như Trần Văn Kỷ, đỗ đầu khoa thi Hương năm 1777, danh tiếng lẫy lừng một thời nhưng không chịu ra làm quan cho Chúa Trịnh, trước đó cũng không ra làm quan cho Chúa Nguyễn. Lúc Nguyễn Huệ ra giải phóng Phú Xuân, Trần Văn Kỷ mới ra nhập cuộc, trở thành người thân tín ở trong trướng phủ của vị chủ tướng Tây Sơn, được Nguyễn Huệ phong tước Hầu, làm mưu sĩ giữ chức Viện trưởng Viện Trung thư, góp cho Tây Sơn một trí lực hiếm có. Có Ngô Thế Lân, một nhà thơ lớn của xứ Đàng Trong, phản đối chế độ cai trị của Chúa Nguyễn và Chúa Trịnh nhưng lại đem cả nhiệt huyết của mình ra phục vụ Tây Sơn khi tuổi đã cao.
Ở Quảng Trị, có hàng ngàn thanh niên nô nức đầu quân, nhiều gia đình hưởng ứng nồng nhiệt từ đầu khi Nguyễn Huệ và nghĩa quân Tây Sơn ra giải phóng Thuận Hóa. Một trong những tiêu biểu đó là gia đình họ Hoàng Kim ở thôn Vĩnh An, xã Cam Hiếu, huyện Cam Lộ.
Theo gia phả của dòng họ - đương thời có 5 anh em ruột thịt tham gia phong trào Tây Sơn.
- Hoàng Kim Hùng giữ chức Trung lang tướng quân, tước Hầu.
- Hoàng Kim Lan giữ chức Đô Ty.
- Hoàng Kim Tường tòng quân trấn đóng ở Bắc Thành, và có hai người hy sinh trong chiến tranh là Hoàng Kim Thuyết và Hoàng Kim Thạnh.
Trong đó, Hoàng Kim Hùng là người tiêu biểu nhất cho các tầng lớp yêu nước của nhân dân Quảng Trị hồi bấy giờ trong phong trào Tây Sơn.
Hoàng Kim Hùng tự là Ông Khoáng, hiệu là Thiên, sinh ngày 12 tháng 2 năm Giáp Thân (1764). Cũng như hàng vạn thanh niên khác ở Thuận Hóa, năm 1786, lúc ở tuổi khí phách - 22, ông đã tham gia phong trào Tây Sơn và được Nguyễn Huệ tin yêu giao chiêu mộ binh sĩ, bổ sung cho lực lượng nghĩa quân ngày càng phát triển mạnh mẽ. Ông được ban tước Hầu với chức Trung lang tướng.
Trong cuộc kháng chiến chống giặc Thanh, vị tướng trẻ Hoàng Kim Hùng được giao chỉ huy đội Thân binh, chiến đấu bên cạnh vua Quang Trung, góp phần làm nên chiến thắng oanh liệt vào đầu xuân Kỷ Dậu (1789), quét sạch giặc ngoại xâm ra khỏi đất nước ta. Sau chiến công xuất sắc này, Hoàng Kim Hùng được vua Quang Trung tin yêu, ông đã tận tụy vì sự nghiệp giúp dân cứu nước, trung thành tuyệt đối, hy sinh cho đại nghĩa, tô thắm ngọn cờ đào Tây Sơn do vua Quang Trung lãnh đạo. Năm 1792 vua Quang Trung đột ngột qua đời. Mặc dù ở tuổi 28 sung sức nhưng chán ghét cảnh quan trường bè cánh, xu nịnh dưới triều đình Cảnh Thịnh, ông cáo quan về trí sĩ ở quê nhà, sống cuộc đời thanh bạch như bao nhiêu bậc trí lão khác ở trong làng. Dù triều đại có thay đổi nhưng ông vẫn giữ được khí tiết một vị tướng Tây Sơn, một tấm lòng yêu nước, thương dân nên được người đời ca ngợi:
Thượng uyển hựu khán hoa, thơ kiếm phong trần thiên vị lão
Bình quan kim tích mã, giang sơn chỉ điểm địa tằng kinh.
Ông tạ thế vào ngày 7-3 năm Ất Mão (1835) thọ 71 tuổi.
Trải qua 20 năm, họ Hoàng và bao thế hệ con cháu Trung lang Tướng Hoàng Kim Hùng đã giữ được truyền thống yêu nước thương dân của vị tướng lĩnh thời Tây Sơn, gìn giữ được phẩm chất, cốt cách là công dân của một xứ sở anh hùng. Gia đình đã bảo lưu những di sản vật chất và tinh thần quý giá của thời Tây Sơn, những hiện vật, quà lưu niệm... của vua Quang Trung ban, còn giữ lại cho đến những năm tháng gần đây. Trong cuộc kháng chiến chống Pháp, những tài sản vô giá đó bị hủy diệt, một tổn thất to lớn không những đối với gia đình, quê hương mà cả dân tộc đang cần đến.
Đối với Quảng Trị chúng ta, trong đội ngũ tướng lĩnh, quan chức thời Tây Sơn, chúng tôi chưa tìm thấy một nhân vật nào có chức tước và đóng góp cho đất nước như Trung lang tướng Hoàng Kim Hùng, ông xứng đáng là một nhân vật tiêu biểu một thời của tỉnh Quảng Trị. Rất tiếc ngoài bản gia phả đáng tin cậy, các tư liệu khác đến nay đã bị mất mát. Hy vọng trong tương lai chúng ta sẽ sưu tầm thêm những tài liệu quý về vị tướng trẻ tài ba dưới thời Tây Sơn, một di sản thật quý hiếm đối với tỉnh Quảng Trị chúng ta.
Đ.B.
