Đồng chí Trương Hoàn (tức Trương Văn Hoàn), sinh năm 1911 trong một gia đình nông dân nghèo tại làng Hữu Niên, tổng An Dạ, phủ Triệu Phong, nay là xã Triệu Hòa, huyện Triệu Phong, tỉnh Quảng Trị. Những năm 1925 - 1929, gia đình đồng chí là cơ sở hoạt động của các đồng chí Lê Duẩn, Lê Thế Hiếu, Trần Hữu Dực, sau này tiếp tục là cơ sở cho Tỉnh ủy Quảng Trị và Xứ ủy Trung Kỳ. Được nuôi dưỡng trong gia đình giàu truyền thống yêu nước, nên anh em của đồng chí Trương Hoàn sớm giác ngộ đi theo cách mạng, trở thành những cán bộ trung kiên của Đảng, như em kế là đồng chí Trương Công Thụy, Bí thư Huyện ủy Gio Linh, em thứ ba là đồng chí Trương Công Kỉnh, Bí thư Tỉnh ủy Quảng Trị (năm1954 - 1965), các anh em đều là liệt sĩ, hy sinh trọn đời vì sự nghiệp vẻ vang của Đảng.
Sinh trưởng ở một vùng quê Triệu Phong giàu truyền thống hiếu học, yêu nước và cách mạng, có nhiều danh nhân hào kiệt, tận mắt chứng kiến cảnh đất nước lầm than, nhân dân lao động bị áp bức, bóc lột, với tố chất thông minh, Trương Văn Hoàn đã sớm giác ngộ và tích cực tham gia các phong trào cách mạng ở quê hương. Năm 1930, đồng chí Trương Hoàn được kết nạp vào Đảng Cộng sản Việt Nam, cuối năm 1937, đồng chí giữ chức vụ Bí thư Huyện ủy Gio Linh. Cuối năm 1939, phong trào cách mạng ở tỉnh Quảng Trị bị đàn áp, tổn thất nặng nề, đồng chí bị địch bắt và giam ở nhà lao Quảng Trị. Trong tù, đồng chí giữ vững khí tiết của người đảng viên cộng sản. Do không có chứng cứ nên địch phải thả đồng chí.
Tháng 12/1939, tại Hội nghị Tỉnh ủy Quảng Trị, đồng chí Trương Hoàn được bổ sung vào Tỉnh ủy và được phân công phụ trách vùng Trầm Sắn, Trọt Tre thuộc huyện Gio Linh. Trong thời gian này, đồng chí đã lãnh đạo xây dựng miền Tây Gio Linh thành căn cứ của Đảng bộ tỉnh Quảng Trị. Tháng 2/1940, đồng chí được phân công phụ trách tài chính của Tỉnh ủy và phụ trách 2 huyện Gio Linh, Cam Lộ. Tháng 8/1941, tại Hội nghị Tỉnh ủy, đồng chí được cử làm Bí thư Tỉnh ủy thay đồng chí Trần Văn Ngoạn bị địch bắt (7/1941). Lúc này, Tỉnh ủy Quảng Trị mất liên lạc với Xứ ủy Trung Kỳ, song đồng chí Trương Hoàn đã lãnh đạo giữ vững được phong trào cách mạng.
Tháng 10/1941, sau khi tham gia Xứ ủy, đồng chí Trương Hoàn được Xứ ủy Trung Kỳ điều chuyển làm Bí thư Tỉnh ủy Quảng Nam. Dưới sự lãnh đạo của đồng chí Trương Hoàn, phong trào cách mạng ở Quảng Nam phát triển mạnh và mở rộng ra ở một số địa phương Nam Trung Bộ. Thay mặt Xứ ủy Trung Kỳ, đồng chí Trương Hoàn tổ chức thành lập chi bộ đặc biệt Đà Lạt tại thị xã Hội An, trực thuộc Xứ ủy Trung Kỳ đi vào hoạt động, góp phần đẩy mạnh phong trào cách mạng ở Tây Nguyên. Giữa năm 1942, địch khủng bố gắt gao, các đồng chí Xứ ủy Trung Kỳ lần lượt bị địch bắt, đồng chí Trương Hoàn bị địch bắt tại Đà Nẵng (ngày 28/6/1942), chúng kết án 20 năm tù và giam tại nhà đày Buôn Ma Thuột.
Sau khi Nhật đảo chính Pháp, đồng chí Trương Hoàn ra tù và được tổ chức Đảng trong Nhà đày Buôn Ma Thuột phân công về hoạt động tại Nam Trung Bộ, sau đó được xứ ủy phân công lên chỉ đạo khởi nghĩa ở Lâm Viên và Đồng Nai Thượng. Trong thời gian này, đồng chí tham gia Ủy ban Khởi nghĩa tỉnh Lâm Viên. Sau cách mạng tháng 8/1945, đồng chí tiếp tục được phân công chỉ đạo phong trào cách mạng ở các tỉnh Nam Trung Bộ. Năm 1947, đồng chí Trương Hoàn hoạt động tại Đà Lạt, trong một chuyến đi cơ sở, đồng chí bị địch vây ráp phục kích bắn bị thương và bị bắt. Biết đồng chí Trương Hoàn là cán bộ cấp cao quan trọng của Đảng, địch đã bí mật thủ tiêu đồng chí một cách hèn hạ. Đồng chí Trương Hoàn anh dũng hy sinh ngày 10/10/1947 ở tuổi 36 - tuổi xuân sung sức, dạn dày kinh nghiệm lãnh đạo phong trào cách mạng.
Với 36 tuổi đời, hơn 18 năm hoạt động cách mạng, 2 lần bị địch bắt giam tù, đồng chí Trương Hoàn đã trọn đời hiến dâng cuộc sống của mình cho Đảng và sự nghiệp giải phóng dân tộc, vì hạnh phúc của nhân dân. Là một cán bộ trẻ hăng say hoạt động phong trào cách mạng, được Đảng tin tưởng giao nhiều nhiệm vụ trọng trách, đồng chí Trương Hoàn đã tự rèn luyện mình để gần gũi với nhân dân, luôn hòa mình vào quần chúng, dựa vào sự giúp đỡ và bảo vệ của nhân dân. Đồng chí là tấm gương mẫu mực về người lãnh đạo kiên trung, hết lòng tin tưởng ở nhân dân, thương yêu đồng chí, đồng bào. Bằng niềm tin mãnh liệt và nghị lực phi thường, dù ở bất kỳ cương vị nào, điều kiện ra sao đồng chí không quản ngại gian khổ, hiểm nguy, luôn giữ vững khí tiết của người cộng sản bất khuất, kiên trung, chiến đấu đến hơi thở cuối cùng.
Suốt chặng đường hoạt động cách mạng sôi nổi và đầy nhiệt huyết, đồng chí Trương Hoàn đã để lại cho Đảng, nhân dân ta tấm gương sáng ngời về trí tuệ, đạo đức, khí phách, sự kiên cường, bất khuất, một lòng, một dạ phụng sự Tổ quốc, phục vụ nhân dân và sự hy sinh lẫm liệt của người đảng viên Cộng sản. Cũng như bao người con ưu tú sinh ra trên quê hương, đồng chí Trương Hoàn sáng mãi hình ảnh kiên trung, bất khuất của mảnh đất Quảng Trị anh hùng. Tên tuổi của đồng chí Trương Hoàn đã trở thành biểu tượng cao đẹp, mãi mãi để cán bộ, đảng viên và nhân dân kính trọng, noi theo.
Ghi nhận những công lao to lớn của đồng chí Trương Hoàn đóng góp cho sự nghiệp cách mạng, Đảng và Nhà nước ta đã truy tặng đồng chí Huân chương Hồ Chí Minh; các tỉnh lỵ Quảng Trị, Quảng Nam và Lâm Đồng nơi đồng chí hoạt động đều có tên đường mang tên đồng chí để ghi nhớ công lao đóng góp của đồng chí vì sự nghiệp cách mạng của địa phương.
T.Q.H
