Trong các công trình kiến trúc dân gian truyền thống của người Việt Quảng Trị nói riêng, người Việt Nam nói chung thì vật liệu xây dựng luôn đóng một vai trò vô cùng quan trọng không chỉ quyết định tuổi thọ, quy mô, hình dáng (hình khối, đường nét), vẻ đẹp, phương pháp và tốc độ thi công của công trình mà còn biểu hiện cả sự thông minh sáng tạo của con người trong việc thích ứng với môi trường tự nhiên và hoàn cảnh kinh tế thực tại. Từ bao đời nay, người Việt Quảng Trị đã biết tận dụng các nguồn nguyên vật liệu có sẵn trong thiên nhiên để xây dựng nhà cửa cho đến khi các ngành khoa học sáng tạo và phát minh ra những vật liệu xây dựng mới.
Ở Quảng Trị do đặc điểm là mảnh đất nằm chính giữa đoạn thắt của khúc ruột miền Trung nên địa hình có sự phân bố đa dạng theo không gian và có sự đan xen mạnh mẽ giữa các vùng gò đồi, thung lũng, miền nội đồng và cồn cát ven biển. Địa hình núi đồi và đồng bằng chạy theo hướng Tây Bắc - Đông Nam với chiều ngang hẹp, núi rừng chiếm 80% diện tích đất tự nhiên. Đây chính là điều kiện thuận lợi trong việc tìm kiếm nguyên vật liệu để dựng các công trình kiến trúc dân gian.
Quảng Trị cũng là vùng đất nằm trọn vẹn trong khu vực nhiệt đới ẩm gió mùa và là vùng chuyển tiếp giữa hai vùng khí hậu: miền khí hậu phía Bắc có mùa đông lạnh và miền khí hậu phía Nam nóng ẩm quanh năm. Do ảnh hưởng của địa hình nên có một mùa hè rất khô nóng, ít mưa, thường xảy ra hạn hán nghiêm trọng kéo dài, một mùa mưa chậm và tương đối ngắn so với các nơi cũng như chịu ảnh hưởng nhiều của bão. Chính vì đặc điểm tự nhiên như vậy nên đã quy định đến các kiểu thức kiến trúc của người Việt Quảng Trị sao cho phù hợp với điều kiện môi trường.
Mặt khác, do sự hình thành của vùng đất này là sự giao hòa, đan xen và tiếp biến văn hóa nên các công trình kiến trúc dân gian cũng không ngoài sự ảnh hưởng đó. Người Việt miền Bắc vào Quảng Trị mang theo mô thức kiến trúc nhà sàn của người Mường vùng Thanh - Nghệ vào để dựng các kiểu nhà ở và các công trình tín ngưỡng tôn giáo như: đình, chùa, đền, miếu… Bên cạnh đó, vùng đất này vốn trước đó là địa bàn cư trú của người Chăm nên người Việt đã kế thừa những nét văn hóa đặc trưng của họ. Kiến trúc của nhà ở Quảng Trị là hệ quả của sự lựa chọn mà người xưa do bị đặt vào môi trường sống khắc nghiệt quy định. Ngôi nhà của người Việt Quảng Trị phải đảm bảo thoáng mát trong tiết trời khô nóng của mùa hè đồng thời phải che chắn được gió bão trong mùa mưa và có sự tuân thủ theo thuật phong thủy. Đây là nét đặc trưng tiêu biểu trong kiến trúc dân gian của người Việt Quảng Trị.
Như vậy, nhà cửa được dựng lên sau khi có con người đến định cư trên vùng đất ấy. Con người dựng nhà cửa để ở, dựng những công trình công cộng để sinh hoạt văn hóa là cốt để tạo ra cái không gian phục vụ cho đời sống nhiều mặt của mình. Cái không gian kiến trúc ấy dù là ở một chừng mực nhất định bị khép kín hay nửa kín nửa hở thậm chí là hoàn toàn hở thì vẫn được đóng khung trong một phạm vi cụ thể và gián cách với môi trường thiên nhiên. Để tạo ra nó, con người từ xưa đã biết tận dụng những gì có sẵn trong tự nhiên để dựng lên một bộ khung bằng các hệ thống vật liệu được liên kết lại với tư cách là một ngôi nhà. Trải qua nhiều thế hệ, nhờ sự sáng tạo để phù hợp với môi trường sống, ngôi nhà đã dần dần thay đổi và ngày càng vững chắc hơn.
Buổi đầu khi mới đến, người Việt từ đất Bắc vào còn gặp vô vàn khó khăn và thiếu thốn mọi bề nên họ đã sử dụng những vật liệu sẵn có trong tự nhiên mà đầu tiên phải kể đến đó là tranh, tre, mây và rơm rạ để dựng các ngôi nhà rội để ở. Đây là kiểu nhà sơ khai nhất của người Việt Quảng Trị.
Trong các kiểu nhà rội thì tre được sử dụng phổ biến nhất. Đây là kiểu nhà có kết cấu bộ vài kèo dạng hình chữ thập (+) gồm hai tay kèo suốt nối nhau và một trến băng nối hai tay kèo. Cột nhà thường là cột tre chôn thẳng xuống đất. Các kết cấu khác như rui, mè, trến… đều làm từ tre và dùng mây buộc lại một cách sít sao, chắc chắn.
Tre có mặt ở khắp nơi trên mọi miền đất nước. Tre không chỉ nhiều về số lượng mà còn phong phú về chủng loại: Ở Quảng Trị có các loại như tre ngà, lồ ô, hóp, luồng, trúc, giang, nứa... Tre được dùng làm hàng rào quanh nhà, quanh làng để giới hạn diện tích và bảo vệ an ninh cho khuôn viên vào nhà cửa, làng xóm. Ngoài ra, lũy tre xanh còn có tác dụng cải thiện khí hậu môi sinh, mát mẻ khi oi bức, che chắn khi gió bão và còn là kho dự trữ vật liệu. Trong ngôi nhà ở dân gian cổ truyền đơn sơ và mộc mạc, tre được sử dụng là vật liệu chủ yếu để tạo dựng nên ngôi nhà, kết cấu bộ khung sườn chịu lực, cột, vì kèo, đòn tay, rui mè, cốt vách, phên dại, cửa chính, cửa sổ... cho đến những sợi lạt buộc. Tre còn được dùng để trang trí ngoại, nội thất và các vật dụng như rổ, rá, dần, sàng, giường, bàn, ghế…
Vách nhà được dùng để chắn gió chứ không có tác dụng chịu lực. Vách nhà rội thường là phên tre hoặc phên trát đất. Nếu là phên tre thì người ta dùng các thanh tre đan lại với nhau theo kiểu lóng mốt, còn nếu là phên trát đất thì nguyên liệu gồm đất sét, rơm và nước trộn đều với nhau. Dùng chân dẫm hoặc trâu quần cho nhuyễn, sau đó dùng hỗn hợp này trát lên một khung tre đã dựng sẵn. Khi khô, hỗn hợp này sẽ tạo thành một bức tường chắn gió kín đáo, chắc chắn. Cửa sổ và cửa chính của ngôi nhà cũng chỉ là những bộ khung nẹp tranh, cửa cũng chính là vách tường chắn gió của ngôi nhà.
Một loại vật liệu nữa cũng rất quan trọng và thân thuộc với người Việt Quảng Trị ngày xưa đó là tranh. Tranh dùng để lợp mái nhà. Ban đầu người dân thường đi bứt tranh mọc tự nhiên ở các vùng núi đồi về để lợp mái. Tuy nhiên do đặc điểm là tranh lợp mái rất nhanh hỏng vì điều kiện thời tiết khắc nghiệt nắng nóng kéo dài, mưa dầm ẩm ướt nên về sau người dân thường dành một khoảng đất quanh nhà để trồng tranh. Nhờ thế mà hàng năm, người ta đều có tranh sẵn để thay thế.
Tranh khi bứt xong phơi khô, sau đó bện vào nhau thành từng tấm có chiều dài khoảng từ 0,8m đến 1m; độ dày của mỗi tấm lại tùy thuộc vào số lượng tranh nhiều hay ít. Các tấm tranh được lợp theo lối chồng đè lên nhau, người ta lợp từ dưới lên trên, lớp tranh trên đè lên lớp tranh dưới và dùng lạt buộc hoặc sợi mây buộc chắc chắn các tấm tranh này vào mè. Tranh càng nhiều mái lợp càng dày và bền lâu hơn. Một số gia đình cũng có thể dùng rơm để lợp mái. Người ta thường dùng rơm của các loại lúa chiêm, lúa nếp để lợp mái nhà bởi vì những loại lúa này thường có thân dài và có độ bền hơn so với rơm của các loại lúa khác.
Sang thế kỷ XVIII, trải qua thời gian định cư trên vùng đất mới, khi đời sống mọi mặt về kinh tế xã hội từng bước ổn định và phát triển thì một kiểu kiến trúc mới ra đời đó là nhà rường - một kiểu thức kiến trúc vừa đẹp về thẩm mỹ, vừa đảm bảo độ bền chắc về kỹ thuật lại phù hợp với môi trường khắc nghiệt của miền Trung.
Rường là cách nói rút ngắn của rường cột. Nhà rường là nhà có hệ thống cột kèo làm bằng gỗ và được dựng lên theo những quy cách nhất định. Lúc này bộ khung của ngôi nhà (bao gồm các hàng cột, đòn tay, rui, mè, xuyên, trến, đòn nóc… ) đều được làm từ vật liệu chính là gỗ. Bộ khung của các công trình kiến trúc dân gian được tạo thành bởi sự liên kết của hệ thống các vài kèo trong một công trình kiến trúc lại với nhau. Sự liên kết này là sự phối hợp một cách đồng bộ các bộ phận trong khung gỗ lại với nhau nhờ các kỹ thuật lắp ráp để đạt được tính vững chắc cho ngôi nhà. Dù lớn hay nhỏ, nhà rường Việt Nam cũng được kết cấu hoàn toàn bằng chốt, mộng gỗ để có thể lắp ráp và tháo gỡ dễ dàng.
Gỗ còn được dùng trong hệ thống cửa chính và cửa sổ của các công trình. Đối với kiểu thức kiến trúc nhà rường truyền thống thì hệ thống cửa chính bắt buộc phải làm bằng gỗ. Cửa chính là hệ thống hàng cửa mà người dân gọi là cửa bản khoa (trên là chắn song con tiện (tròn hoặc vuông), dưới là ván bưng. Hệ thống cửa như vậy nhằm mục đích vừa đảm bảo an toàn cho ngôi nhà khi cửa đóng nhưng vẫn đảm bảo đủ độ ánh sáng vừa phải cho không gian bên trong ngôi nhà.
Ngoài ra, gỗ còn được dùng trong việc trang trí nội thất của các công trình đó là hệ thống các hương án, khám thờ, hoành phi, liễn, đối viết bằng chữ Hán dưới đủ các dạng: hành, thảo, triện được khắc chìm (có khi đắp nổi) trên gỗ bằng nghệ thuật chạm trổ kết hợp kỹ thuật sơn son, thếp vàng. Những hương án, đối liễn, hoành phi này thường trang trí trong các đình, chùa, nhà thờ họ hoặc là các gia đình khá giả, có điều kiện.
Do đặc điểm Quảng Trị là vùng đất có diện tích rừng lớn cho nên gỗ khá phong phú về loại hình và dồi dào về số lượng từ các loại lim, gõ, sến, táu, dỗi đến các loại gỗ mít, gỗ xoan… là điều kiện thuận lợi cho việc dựng nhà rường của người dân Quảng Trị xưa.
Bộ mái và hệ thống tường chịu lực trong các kiểu nhà rường thường được tạo thành bởi đồ đất nung. Người ta dùng đất sét tạo thành sản phẩm theo yêu cầu sau đó đem nung trên lửa có nhiệt độ cao sẽ cho ta sản phẩm có độ bền lớn và khả năng tồn tại lâu dài. Đồ đất nung được chia làm hai loại chính đó là ngói và gạch xây tường.
Trong các công trình kiến trúc dân gian nguyên xưa thường lợp ngói liệt. Ngói được chia thành hai lớp: Lớp dưới trải đều, bằng phẳng, các đường ghép giữa các tấm ngói xen kẽ nhau. Lớp trên đặt chồng lên theo từng lớp, viên trên chồng lên viên dưới hai phần ba. Giữa hai lớp ngói là một lớp đệm trung gian bằng vôi hồ để tạo độ kết dính giữa hai lớp ngói, hơn nữa nó còn tạo ra khoảng không khí giữa hai lớp lợp để có tác dụng điều hòa nhiệt độ cho ngôi nhà. Mái lợp kiểu này dùng để chống mưa dầm và áp thấp nhiệt đới vùng Bình - Trị - Thiên. Còn gạch thường được dùng để xây các bức tường chịu lực nối giữa các hàng cột ngoài cùng, tạo sự che chắn vững chãi, kín đáo cho toàn bộ ngôi nhà. Quá trình phát triển kỹ thuật chế tác sản phẩm làm từ đất nung ngày càng cao thì kỹ thuật xây dựng của người Việt càng tiến tới hoàn thiện. Đồ đất nung đã trở thành một phần quan trọng trong kiến trúc dân gian của người Việt Quảng Trị.
Ngoài ra để chống mối mọt, sụt lún, người Việt Quảng Trị đã sử dụng đá tảng để kê chân các cột trong công trình. Các chân đá tảng phổ biến là hình khối hộp vuông chạm hoa sen hoặc hình tròn. Riêng đối với các công trình tôn giáo tín ngưỡng thì đá được sử dụng nhiều trong việc tạo tác các vật linh hoặc các tượng thờ, với những hình bờm lượn sóng, đuôi uốn lượn mềm mại trở thành những hình tượng hết sức sinh động, đặc sắc tạo vẻ uy nghi, hoành tráng cho công trình.
Một vật liệu nữa cũng cần nói đến đó là sành sứ. Đối với các công trình tôn giáo như đình, chùa thì đây là một vật liệu hết sức cần thiết. Sành sứ thường được dùng để ghép hình long, ly, quy, phụng hoặc các tiểu cảnh như “lưỡng long tranh châu”, “lưỡng long chầu nguyệt”… với những trang trí này đã tạo cho bộ mái của công trình thêm phần rực rỡ, uy nghi.
Với những nguyên vật liệu ứng với từng giai đoạn phát triển của kiến trúc dân gian như vậy, có thể thấy quá trình phát triển của các công trình kiến trúc dân gian của người Việt Quảng Trị gắn liền với môi trường thiên nhiên và hoàn cảnh kinh tế - xã hội. Dù là công trình với quy mô nhỏ như nhà ở dân gian hay lớn hơn là các công trình tôn giáo, tín ngưỡng như đình, chùa, đền, miếu... thì vật liệu sẵn có ở địa phương đã được khai thác và sử dụng phổ biến và rộng khắp.
Trải qua bao thăng trầm của lịch sử dân tộc, đến nay các công trình đã trải qua nhiều lần trùng tu sửa chữa để tồn tại, một số còn giữ được cốt cách nguyên sơ song cũng có nhiều công trình bị pha tạp do nguyên nhân chủ quan hoặc khách quan. Tuy nhiên những công trình này vẫn là dấu tích cụ thể ghi lại chặng đường sáng tạo và lao động nghệ thuật, mang dấu ấn lịch sử dân tộc rất rõ nét.
N.T.N
_________
Tài liệu tham khảo.
1. Đoàn Việt Bắc. Trang trí nộị, ngoại thất với đời sống xã hội. Tạp chí nghiên cứu nghệ thuật số 1 năm 1979. Tr30.
2. Tạ Quốc Khánh. Nhà - vườn xứ Huế, một vài đặc điểm. Bản tin của Viện Bảo tồn di tích. Số 16 (tháng 9/2003).
3. Ngô Huy Quỳnh. Kiến trúc Việt Nam. Nxb Thành phố Hồ Chí Minh. Năm 1986.
