Anh về.
Làng trên xóm dưới háo hức, tưng bừng hỏi thăm nhau tin đó có thật không?
Tôi xa nhà đâu có biết.
Cũng nhờ mẹ gọi điện từ quê vào thành phố, nơi tôi đang sống, mới rõ chuyện gì đang xẩy ra ở quê nhà. Mẹ hỏi, lần này Anh về quê, ở lâu dài xây dựng làng xóm con có biết không?
Rõ khổ, bà ngoại của cháu cứ nghĩ ở thành phố chuyện chi cũng biết?
Tôi chưa biết trả lời mẹ ra sao, chuyện Anh về hay không, đầu cua tai nheo người ở làng còn chưa tỏ nói gì đến tôi. Đang băn khoăn suy nghĩ, lại có thêm cú điện thoại nữa của bác trưởng họ hỏi, nhằm xác minh lại thông tin. Nói lên một điều, cả làng đang háo hức chờ đợi Anh về. Rối loạn thông tin thật rồi!
Tôi xin mẹ số điện thoại của Anh, gọi, hỏi Anh từ nơi xa tít mù khơi. Anh trả lời vội vàng, ừ, em đó à, anh sẽ về, nhưng chưa định ngày. Mọi chuyện Anh về sẽ nói chuyện sau.
Tôi bỏ máy, bần thần nghĩ ngợi.
Tôi với Anh là con cô, con cậu. Anh ít hơn tôi ba tuổi, thân nhau từ ngày nhỏ. Học xong phổ thông, tôi học tiếp đại học, còn Anh bỏ học, cũng vì gia đình không nuôi nổi, Anh xa quê đi tìm việc sinh sống, biền biệt từ ngày ấy.
Hơn hai mươi năm rồi chưa gặp lại, cũng không rõ Anh có học hành bằng cấp nghề nghiệp gì không? Từng ấy thời gian với một đời người là quá dài. Hình ảnh Anh trong tôi lẫn lộn với tình quê hương, làng xóm, ký ức mù mờ như sương như khói theo thời gian.
Cách đây mấy năm, về quê, nghe tin Anh là giám đốc của một công ty rau, củ, quả tận nơi xa xôi tít tắp. Con rể của một đại gia ở vùng đất mới khai phá rừng thiêng, nước độc.
Chuyện Anh bay ra Thủ đô, nước ngoài thường xuyên như người đi chợ. Điện thoại Anh dùng có bọc vàng đến mấy trăm triệu. Cả làng gặp nhau háo hức nói chuyện về Anh, hy vọng!
Người làng đói rách quanh năm, trở thành căn bệnh mãn tính, nghe nói ở đâu kiếm sống được dắt díu đèo bòng nhau đi. Nhiều người lần hồi tìm địa chỉ đến Anh đều được nhận vào làm công nhân, có thu nhập.
Ngày lễ, ngày Tết, ngày giỗ họ, công nhân người làng làm cầu nối với quê hương, anh gửi lễ, gửi quà về đóng góp xây dựng nhà thờ, hỏi thăm người già, trẻ nhỏ trong họ hàng chu đáo. Hành động, thái độ, tình cảm của Anh làm cả xóm, cả làng náo nức hóng tin, bàn tán về Anh. Anh trở thành niềm tin, hy vọng trông đợi của người làng.
Thời buổi a còng, mấy ai quan tâm! Đã có luật bất thành văn nơi cửa miệng “có đi có lại”, “không ai cho không ai cái gì”. Nhưng cách cư xử của Anh, không giống ai. Anh cho là cho, không nghĩ sẽ được trả lại cái gì.
Người làng kể ngày xưa Anh gầy nhom cóc cáy vì bùn nơi đồng ruộng, phù sa dọc bờ sông, nơi gai cào ở rừng rú khi đi chăn bò, hái củi. Anh siêng năng tốt bụng, học giỏi, thương các em, thương người già, và giờ cũng vậy. Bằng chứng là biết tin người làng ốm đau nặng, hiểm nghèo, bao giờ Anh cũng ủng hộ tiền đi bệnh viện. Bà già khen Anh có duyên khi cười, mắt lấp láy, mũi hơi to, nhưng “mũi to không lo chết đói”. Ai cũng mong được như Anh.
Anh giờ là người giàu sang, cái giàu, tiền bạc khiến người làng sẵn sàng bỏ qua bao chuyện không hay cho Anh ngày nhỏ. Chuyện Anh trộm trứng gà, nhổ trộm lạc, hái rau, bứt ổi ngày xưa, hầu như không còn ai nhắc đến. Khi trở thành người giàu, tư duy người làng nghĩ về Anh đồng nghĩa theo từ: tốt bụng! Xóm nhỏ hãnh diện về Anh. Hỏi thăm nhau hoài bao giờ Anh về.
Và rồi Anh về thật, vào một buổi sáng. Anh trở thành nhân vật quan trọng cho cả làng, cả xã.
Anh gọi điện cho tôi về quê lần này, gặp Anh.
Không khí xóm nhỏ, nơi anh ra đời xôn xao chờ đợi, hong hóng tin, muốn nhìn thấy Anh về. Trạm trưởng Y tế xã nhà là bạn học phổ thông ngày xưa, khóa cửa phòng trực sớm, sẵn có ô tô riêng, tình nguyện ra sân bay đón Anh cách làng gần một trăm cây số. Sống phải có tình có nghĩa, có trước, có sau, bạn học quan trọng lắm, nhờ bạn học mới nên người. Trạm trưởng nói vậy.
Bác trưởng họ nói, con cháu ăn nên làm ra, là nhờ ông bà tổ tiên phù hộ, Anh về, người trong họ phải đi đón, việc đầu tiên về nhà là phải thắp hương trả ơn tổ tiên.
Lãnh đạo chính quyền của quê hương cũng đã từng tìm đến nơi Anh sinh sống kêu gọi, xin hỗ trợ cho công tác từ thiện ở quê nhà. Anh đã ủng hộ ít nhiều. Bởi thế, sáng Anh về, vị đại diện chính quyền đi đón Anh. Ban đầu, cũng đã định làm biểu ngữ: “Nhiệt liệt chào mừng Anh về thăm xóm”. Nhưng viết như thế thì biết bao người từ xóm ra đi, quay về quê sao không “chào mừng”, chỉ dành riêng cho Anh, bất tiện. Anh giàu hơn người khác, đương nhiên, nhưng chưa hứa hẹn, hợp đồng làm công trình gì cho làng cho xóm mà vội vàng chào mừng. Biết đâu trong chuyến về quê lần này, Anh không hứa hẹn gì, chỉ thăm, rồi ra đi, hóa ra chính quyền bị tẽn à.
Thôi thì dừng lại việc treo biểu ngữ chào mừng cho những lần sau, có thể! Đi đón Anh tùy theo tình cảm của cá nhân, nên chắc cũng không đông. Ông Chính quyền nghĩ vậy.
Nhưng không phải vậy, ông Chính quyền nhầm to. Người đi đón Anh rất đông. Xe ô tô của ông Trạm trưởng Y tế. Xe tắc-xi do ông Địa chính thuê, là bạn học của Anh. Tắc-xi của người trong họ. Tất cả ô tô đi đón Anh, người ngồi chật ních.
Anh xuống máy bay, có người ở công ty đi cùng, xách va ly theo. Người Anh to, mập mạp, da sạm, ánh mắt mệt mỏi, đội mũ lưỡi trai che kín trán, nom khác đi nhiều. Hơn hai mươi năm mới quay lại quê nhà, không khác sao được. Anh cười, vẫy tay chào mọi người, tự thuê xe tắc-xi về làng. Đoàn xe theo sau hộ tống rầm rộ. Vui như Tết!
Anh về, đi đến đâu, tiếng chào hỏi ồn ào đến đó, nhà nhà mở rộng cửa chờ mời anh vào chơi. Anh hiểu nụ cười hy vọng của người nghèo đang cần gì. Cả tệp tiền năm trăm ngàn Anh bỏ túi, đi một vòng quanh làng, hết veo.
Tưởng Anh về quê lâu, hóa ra chỉ có hai ngày. Mọi người hẫng hụt, họ kỳ vọng vào Anh nhiều cho chuyến hồi hương. Ông Chính quyền thất vọng không cần giấu giếm trên nét mặt.
Chiều tối, ngày đầu tiên Anh ở lại xóm nhỏ ven sông. Anh từ chối lời mời cơm của những người bạn học, chính quyền. Anh ở nhà bác họ, cũng là nơi thờ cúng tổ tiên. Anh gọi, tôi đến. Anh nhìn, nói, em chững chạc, điềm đạm, khỏe hơn ngày xưa. Anh muốn được như em, thanh thản. Sao anh nói thế, anh giờ là đại gia, giàu, sang trọng, còn em đi làm nhà nước, may ra đủ sống thôi anh à. Tôi nói.
Anh không nói gì thêm, không bàn luận gì nữa về cuộc sống của mỗi người, cất chiếc mũ lưỡi trai sùm sụp trên đầu xuống. Một vết mổ kéo dài sát chân tóc trên vầng trán Anh. Tôi ngạc nhiên hỏi, sao thế anh? Anh mổ em à, bị u não ác tính. Đó cũng là lý do vì sao năm nay Anh bay ra Thủ đô, sang Xin-ga-po nhiều lần để chữa bệnh, rồi gọi em về gấp, cho em biết mọi chuyện.
Tôi bất ngờ, hẫng hụt, rồi sốc khi biết bệnh hiểm nghèo của Anh. Hơn vài chục năm trời xa nhau, gặp lại chỉ để biết tin này hay sao? Tôi hỏi, cũng chỉ là theo phản xạ: Em có làm được gì không mà anh gọi em về?
Anh nói, bệnh như thế, số phận rồi, không ai cứu vãn được nữa. Anh mới mổ hơn tháng nay, phục hồi sức khỏe nhanh, còn đi lại được. Sắp tới anh sẽ phải tia xạ, yếu hẳn đi, chắc khó gặp lại em. Nên anh về, gặp bà con làng xóm, bạn bè ngày xưa, muốn kể em nghe chuyện vay - nợ ở đời. Không ai dễ gì mau giàu mà không có món nợ đeo bám theo luật đời vay - trả! Chắc em sẽ hỏi vì sao anh có bệnh như thế, nội tộc ta chưa có ai bệnh u ác tính do di truyền? Nên em cũng hiểu, bệnh hiểm nghèo bây giờ thường do thực phẩm, sinh hoạt, môi trường. Nhất là môi trường cuộc sống, kinh lắm em à. Anh cũng là nạn nhân của môi trường, chạy trời không thoát nắng. Nguyên nhân cũng do nghèo, muốn đổi đời nông nổi…
Anh kể về vùng đất đang sinh sống, phát triển rau, củ, quả nổi tiếng cả nước. Ngày xa quê, Anh tìm đến vùng đất hoang hóa. Đất phì nhiêu, hiền lành, cỏ mọc um tùm nguyên sinh, còn con chồn, con cáo sinh sống rình rập bắt trộm gà, vịt của người nuôi. Con cò, con quốc xuất hiện khi mùa đông về. Mảnh đất tràn đầy sức sống theo quy trình sinh thái của thiên nhiên.
Đất hào phóng, người nghèo tứ xứ đổ về kiếm sống. Đất mở rộng tấm lòng giàu dinh dưỡng nuôi cây. Người yêu đất, chăm sóc và bảo vệ, đất không phụ lòng người. Các loại giống rau, củ, quả chỉ cần cắm, thả giống xuống đất, cây phát triển nhanh, chưa cần phải bổ sung nhiều các loại phân hóa học. Thành phẩm nông nghiệp những năm ấy, chuyển về thành phố tiêu thụ hết, cuộc sống khởi sắc trông thấy. Tiền vào như nước.
Bước vào thời hội nhập, công nghiệp hóa, hiện đại hóa, cả nước bị cuốn vào trào lưu cả thế giới, muốn đi tắt, đón đầu, tăng năng suất cây trồng. Các nước đang phát triển, việc ứng dụng công nghệ dễ dàng, bởi họ có một nền tảng khoa học bền vững. Còn chúng ta, khoa học, quản lý, kỹ thuật, đang ở mức thấp, nên việc ứng dụng công nghệ nghe ra… mù mờ, làm là làm mà chưa hiểu rõ về nó.
Biết thế, nhưng nước mình đang ở trong trào lưu công nghệ của cả hành tinh, lại nghèo, muốn thoát nghèo, người kéo về vùng đất sinh sống đông dần lên. Có sự cạnh tranh, giành giật, cứ ào ào đua nhau áp dụng công nghệ, tăng tốc sinh trưởng nhảy vọt cho cây trồng mà không tính đến hậu họa về sau.
Hàng trăm loại phân bón hóa học, thuốc trừ sâu cứ vậy đổ xuống đất một cách áp đảo sinh lực đất, tăng năng suất cây trồng. Con giun, con dế chết tiệt. Đất khô cứng, cằn cỗi. Trên đồng ruộng nồng nặc mùi phân hóa học, thuốc trừ sâu… Công nghệ đã và đang giết chết đất, dần dà, công nghệ đang từ từ quay lại tấn công vào con người.
Những điều Anh kể, bao năm qua tôi có biết, bởi nó đã hiện rõ ràng ràng trên báo chí, trên mạng về độc hại của thuốc trừ sâu, của phân hóa học sử dụng chăm bón thái quá. Khổ thay, hôm nay không ngờ đó lại là chuyện liên quan đến người thân trong họ nhà mình.
Khi đói nghèo, bất chấp tất cả để lo cho cái bụng, Anh nói. Giờ nghĩ lại, còn kinh. Có một thời, Anh và nhiều người nữa, đi phun thuốc trừ sâu cho rau, không bảo hộ, đến khẩu trang có lúc cũng chẳng cần dùng, ăn cơm bốc bằng tay ngay trên đồng ruộng, làm chết bỏ luôn, miễn là có nhiều tiền. Cạnh tranh khốc liệt mà.
Nhờ đất, Anh nổi tiếng về sự giàu có, nhưng cũng vào thời điểm ấy, Anh phát hiện sức khỏe bản thân không bình thường. Và còn bao nhiêu người khác nữa đang sinh sống trong môi trường ấy, có phát bệnh như Anh? Những đứa trẻ được sinh ra ở đó, tương lai ra sao?
Đất hiện giờ không còn con giun, con dế làm “máy cày” cần mẫn đào xới cho cây như ngày xưa. Cây đang tồn tại, nhờ vào công nghệ!
Đất đang chết?
Đất đang đòi nợ?
Sinh thái thiên nhiên mất cân bằng, sự sống của con người đang gửi cả vào thiên nhiên.
Anh nghẹn lời, im lặng. Cuộc sống no đủ, nhìn lại, có hiểu biết, nhưng làm lại là quá muộn? Anh ước mơ được sống trong một môi trường trong lành như xưa, nghèo cũng được, nhưng không thể. Anh không có dự án xây dựng công trình gì cho xóm, cho quê hương trong đợt về quê lần này. Anh đang cần nhiều tiền chữa bệnh.
Điều này, trong đêm ấy, Anh đã nói cho mình tôi biết.
Ngày Anh đi. Không khí lặng xuống. Anh ra sân bay, mọi người đều… bận. Một mình tôi tiễn Anh.
Từ ấy về sau, mỗi lần đi qua các cánh đồng, tôi sợ phải nhìn thấy những con người đang phun thuốc trừ sâu.
Đ.Q.N
