Bút ký

28/01/2025 lúc 22:46

Thuở nhở, khi còn sống ở Quảng Trị, tôi đã được nghe đến câu ca dao: “Ai lên xứ Lạng cùng anh. Bỏ công bác mẹ sinh thành ra em...”. Tôi tưởng tượng ra một vùng biên ải xa xôi, đường sá hiểm trở, với thế độc đạo, một người trấn giữ ngàn người khó qua. Rồi tôi hình dung vùng đất ấy qua những truyện đường rừng của các nhà văn Lan Khai, Nguyễn Triệu Luật... Tôi mặc sức thả cho tâm hồn bay bổng đến tận Ải Nam Quan, nơi Nguyễn Phi Khanh dặn dò Nguyễn Trãi, trước lúc ông bị đày sang Trung Quốc. Thậm chí tôi còn dựng lại hoạt cảnh này trong các buổi lửa trại hoặc văn nghệ nhà trường. Tôi cũng đã để cho tâm hồn mình phấn khích với cú chém Liễu Thăng của Lê Sát ở Ải Chi Lăng... Chao ơi! Một vùng đất hào hùng của một dân tộc anh hùng. Và từ trong thâm tâm, tôi đã ao ước có một lần trong đời, mình sẽ đến đó, sẽ đứng ở cột mốc biên giới miền địa đầu Tổ quốc... May mắn, sau những ngày tham dự Đại hội Nhà văn Việt Nam lần thứ 6 ở Hà Nội, tôi đã có dịp “Ai lên xứ Lạng cùng anh...”.
   ĐƯỜNG LÊN XỨ LẠNG BAO XA
   Phải cảm ơn anh Hoàng Minh Chính, Giám đốc Công ty Du lịch và tư vấn quốc tế và anh Nguyễn Thắng, Giám đốc chi nhánh TP.HCM thuộc Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam, đã giúp đỡ và tạo điều kiện cho tôi và nhà văn Trần Công Tấn có chuyến đi này. Anh Hoàng Minh Chính đã cho hẳn một chiếc du lịch và cả tài xế của anh để đưa chúng tôi đi. Xe rộng, ít người, chúng tôi thay vì gửi tạm đồ đạc ở Nhà khách Hội Nhà văn thì để hẳn ở trên xe và tranh thủ lên đường sớm...

28/01/2025 lúc 22:46

T





ôi vốn xuất thân là con nhà nông chính gốc. Sinh ra sau lũy tre làng. Tuổi thơ tôi lớn lên nhờ dòng sữa mẹ chắt chiu từ củ sắn củ khoai, quả dưa con cá con tôm của đồng ruộng quê nhà. Tâm hồn ôi được nuôi dưỡng từ những bài ca dao mẹ hát đưa nôi trong những trưa hè đổ lửa hay trong những đêm đông bên bếp lửa cha ngồi. Để rồi trưởng thành ra đi, nỗi nhớ diết da về quê hương bao giờ cũng là nỗi nhớ mẹ cha đang ngày đêm dầm mưa dãi nắng, không quản gió sương miệt mài trên đồng ruộng. Nỗi nhớ gửi vào cành cây, ngọn cỏ quê nhà với bao hoa thơm trái ngọt mát lành nuôi ta lớn lên từ thuở ấy.
Quê hương tôi nghèo, nghèo lắm. Dãi đất miền Trung khốn khó, quanh năm mưa gió bão lụt. Thiên không thời, địa không lợi, chỉ có con người chịu khó chịu thương, hay lam, hay làm, chắt chiu, cần kiệm. Trên những vùng đất bạc màu, những vùng cát trắng, người dân quê tôi đã biết ký thác gửi gắm tình yêu vào đất để được hoa trái ngọt lành. Dẫu qua bao thăng trầm vất vả, đã có lúc đất không phụ người, cho những mùa cây trĩu quả. Nếu ai đã từng nghe chuyện trạng Vĩnh Hoàng, một vùng đất đầu cầu giới tuyến Vĩnh Linh hẳn còn nhớ chuyện một quả dưa có hàng trăm con quạ chui vào, ngồi bắt giết mãi mà không hết. Có những quả dưa sau khi ăn xong, người ta lấy vỏ làm thuyền bơi sang bàu Thủy Ứ hái củi, đánh cá... Có thế mới biết dưa quê tôi quả to đến nhường nào. Người quê tôi gọi dưa hấu bằng cái tên: Dưa Đỏ, gọi đúng với bản chất của nó không chút màu mè. Đó là cái chân chất mộc mạc của những người nông dân thật thà, chất phác, một nắng hai sương...

28/01/2025 lúc 22:46

T





rước lúc vào nghiệp văn có thời tôi sống bằng nghề biển. Cũng may cho tôi là mới dính với nghề biển chứ chưa mang cái “nghiệp biển” vào thân bởi lẽ tôi không có năng khiếu nghề biển. Tôi không sinh ra ở bên cọc chèo, nhúm rau thai của tôi không ném xuống biển nhưng lại được chôn xuống cát như một đoạn dây neo loằng ngoằng, biến thành con giun đất bò qua những nấm mộ của những người chết biển trong dòng họ tôi. Không biết những vong linh thiêng liêng ấy có ám ảnh tôi không mà cho đến bây giờ tôi vẫn chưa trả hết nợ biển, ít nhất là trên những trang viết.
Ở cạnh nhà tôi có một ông thợ mộc có cái nghề “cha truyền, con nối” là đóng quan tài! Nhưng chỉ đến đời ông thôi. Còn đám con cháu “chuyển kênh” từ lâu. Nói thật, nhiều lúc tôi cứ sợ cái tiếng búa chan chát, tiếng lưỡi cưa xoèn xoẹt, tưởng như cưa xương, rút tuỷ mình. Gặp đám thanh niên trai tráng bắp thịt nổi gân cuồn cuộn đến chơi, ông cụ bưng một vò rượu ra cho đám ngư dân ấy uống và cứ nheo nheo ngồi ngắm từng người một. Thấy lạ tôi hỏi: “Này ông, sao ông cứ nhìn như muốn mổ xẻ họ ra vậy?”. Ông cụ thủng thẳng nói làm tôi rụng thót tim: Tao đang “đo áo” cho họ đó. Bề ngang thì gần bằng nhau nhưng có thằng cao, thằng thấp, phải ước lượng mà đóng chứ không thì có mà “lỗ ván”. Ông cụ ấy có một trí nhớ tuyệt vời về những ngày giỗ của những người chết biển trong làng. Có ngày mấy chục nhà làm giỗ. Những cơn bão bất ngờ dân quê tôi quen gọi là “lốc” mà có khi nhà khí tượng báo không kịp, không chính xác...

28/01/2025 lúc 22:46

S





au rằm tháng Giêng của năm “giao thừa thiên niên kỷ”, một chiều mưa rây nặng hạt, cái lạnh se buốt thổi vù vù trên mặt quốc lộ 1A, những hạt bùn từ bánh ô tô hất tung lên trời cũng co tròn lại bởi rét buốt, lại nhão bệt ra, bắn vào mặt kính mũ xe máy, bám vào áo đi mưa, ròng ròng chảy trả về cho mặt đường sục như ruộng mạ dài hun hút bởi công trường mở rộng quốc lộ đang kỳ ráo riết thi công. Tôi và thằng bạn nối khố có cái tên rất điệu: Lê Hồng Xanh – trượt bùn về quê tìm bạn. Khi hai cục bùn là chúng tôi lăn về đến đầu làng, trời đã chạng vạng tối. Một người đã trùm kín áo mưa lầm lũi đi ngược chiều ngẩng mặt lên:
- Bác Tiến! Bác đi đâu vậy?
- Hai thằng bây à. Sao về tối thế. Mình đi thăm bà Hường vợ ông Đấng.
Tôi đặt một chân xuống đường đỡ chiếc xe vừa dừng, chợt nhớ ra đã vài tháng nay o Hường ốm nặng mà chưa về ghé thăm. Hôm đưa o đi Hà Nội, tôi đã dặn dò ông Đấng rằng đến nơi, nếu bệnh tình trầm trọng hoặc gặp khó khăn thì điện về cho tôi biết để tôi báo về trong nhà. Đã gần hai tháng không có thư điện gì, hỏi thăm bà con bạn bè cũng chỉ loáng thoáng là chưa tìm ra bệnh, đang theo dõi. Rồi tết nhất, rồi công việc lu bu tôi cũng quên béng mà chưa về thăm o dù biết o đã về nhà bấy lâu nay. Tôi bảo Xanh...

28/01/2025 lúc 22:46

B





a mươi hai năm trước, ngày 9/7/1968, một rừng cờ xanh đỏ và ngôi sao vàng năm cánh đã rợp bay trên cứ điểm Tà Cơn còn cháy khét mùi bom đạn. Cả miền Tây Quảng Trị đã rũ tung xiềng xích. Hãng thông tấn Reuter (Anh) ngày 12/7/1968 thừa nhận: Như một Điện Biên Phủ với người Pháp, Khe Sanh sẽ được ghi vào lịch sử cuộc chiến tranh của Mỹ ở Việt Nam như là một nơi phải trả với giá đắt nhất – bằng máu.
   Trong ký ức tôi vẫn còn nhớ, nhớ buổi sáng ngày 9/7/1998, Hướng Hóa tổ chức trọng thể mít tinh kỷ niệm 30 năm chiến thắng Khe Sanh. Tôi bâng khuâng đứng giữa ngọn đồi Cù Bốc ngập tràn cờ hoa trong buổi mai lên trời rải mây trắng nhạt, núi rừng mơ màng dịu hơi sương. Đất trên ngọn đồi Cù Bốc thắm đỏ dưới chân người. Những cô gái, chàng trai, những mẹ, những anh, những chị từ Hướng Lập, Hướng Phùng, A Túc, A Xing...có nơi phải vượt một đến hai ba ngày đường trèo đèo lội suối, vậy mà khuôn mặt họ vẫn tươi rói niềm hồ hởi trong ngày vui mừng chiến thắng. Những người dân Triệu Phong, Hải Lăng chọn đất này làm quê hương sau ngày giải phóng, chính đất đai mỡ màu, lòng người nhân hậu đã níu giữ họ lại vỡ đất, lập vườn, sinh con, đẻ cái dựng vợ gã chồng và hơn hai mươi lăm năm đã qua, đủ cho một thế hệ nữa trưởng thành...

28/01/2025 lúc 22:46

M





ột lần về Hà Tĩnh, nhà thơ Hữu Thỉnh bảo tôi:
- Cậu ở Cẩm Xuyên, cậu đưa tớ về Cẩm Thành thăm người bạn nhé.
Người bạn của nhà thơ là đại tá Nguyễn Kiểu, nguyên Chính ủy trường sĩ quan thiết giáp ngày nào. Hôm đó, trong những phút hàn huyên ngắn ngủi của hai người lính, tôi nghe họ nhắc đến cái tên rất đổi thân quen:Thiếu tá Bùi Quang Đấng, người đồng đội của họ, người lính kỳ cựu của binh chủng Thiết giáp, người tham mưu phó lữ đoàn tăng 237 trực tiếp chỉ huy mũi đột phá của xe tăng từ hướng tây Sài Gòn vào dinh Độc Lập để cáo chung số phận chính quyền ngụy vào buổi trưa lịch sử 30.4.1975.

28/01/2025 lúc 22:46

M





ới đó, một phần tư thế kỷ đã trôi qua. Tôi lần dở lại những trang sổ tay phóng viên khi tôi bước vào chiến trường Quảng Trị - những tháng năm bộn bề sau ngày giải phóng.
Ngày 4.4.1973:
…Sáng nay, 8 giờ 10 phút, chúng tôi qua cầu phao Hiền Lương. Miền Nam đây rồi. Dừng lại chụp ảnh. Hai lá cờ đại bay hai bên bờ sông được thu vào ống kính: Cờ Tổ Quốc và cờ Mặt trận DTGPMNVN.

28/01/2025 lúc 22:46

T





rước mắt tôi là chân dung của một người đứng tuổi, tóc và râu cằm lưa thưa, gương mặt hốc hác, có một mắt mang kính đen khiến tôi nghĩ đến một câu nhạc của Trịnh Công Sơn "còn hai con mắt khóc người một con...". Đó là chân dung Bùi Giáng do bé Ký vẽ để lại cho tôi trước khi xuất ngoại. Còn lại là, đầy ắp trong tôi, những điều tôi nghĩ về Bùi Giáng và đã kết luận từ lâu.

28/01/2025 lúc 22:46

G





iai kể: “Cuối năm Tân Hợi (1971) đầu năm Nhâm Tý (1972) nghĩa là đúng lúc dân Việt ta chuẩn bị đón tết cổ truyền thì không hiểu dư luận từ đâu tung tin rằng: ”Thôi đừng gói bánh chưng bánh tét làm gì. Để lá mà gói xương gói thịt. Tết này Cộng quân sẽ tấn công như Mậu Thân, quân Mỹ rút rồi Việt Nam Cộng hòa làm sao chống nổi”. Ở một số cơ quan cấp trên như Bộ Tổng tham mưu và quân đoàn 1 phụ trách hoạch chiến khu vực có xuống thị sát vùng chiến thuật, nhưng không đưa ra được một chủ trương dứt khoát, khả dĩ để cấp dưới soạn thảo một kế hoạch tương ứng phòng chống sự tiến công của đối phương. Mà đi đến đâu họ cũng chỉ đại khái rằng: “Phải luôn đề phòng, coi chừng bị tấn công, ăn tết tại chổ, cấm phép…”. Khi chỉ còn vài ngày nữa là tết, tướng Weatmoreladn đại diện cho Nhà Trắng đến Việt Nam thẩm định tình hình tại vùng I chiến thuật mới đưa ra một lời nhận định có vẻ dứt khoát: “Tôi cam đoan với các bạn rằng sắp tớ Việt cộng sẽ mở một cuộc tiến công có thể là vào Công Tum hay Quảng Trị, hay cả hai nơi ấy cùng một lúc”. Sau lời cảnh báo của WeaTy, tổng tham mưu trưởng và quân đoàn một cũng báo động các đơn vị chuẩn bị đối phó với một cuộc tiến công trong tết Nhâm Tý...

28/01/2025 lúc 22:46

Đ





ồn trưởng đồn Biên phòng Cửa Tùng, trung tá Phạm Thế Nghĩa mời tôi về nghỉ với anh em trinh sát. “Nghỉ bên dưới nớ mát hơn, bác hè”. Tôi nhận được chia một khung trời biển rộng. Nắng trong veo và thị lực của tuổi thất thập vẫn còn nhìn được đảo Cồn Cỏ nhô lên chấm nhỏ phía chân trời. Ký ức còn nhìn lùi được ngót nửa thế kỷ. Nơi một chiến sĩ công an vũ trang ngày ấy dẫn tôi ra sát cửa sông, cửa biển. “Bắt đầu từ đây”. Anh ta nói có vậy và tôi thắc thỏm muốn biết tận cùng gốc rễ. “Cái gì bắt đầu từ đây?” “Sông hay nhiệm vụ của mỗi người?”. “Lịch sử hay…?”.

28/01/2025 lúc 22:46

C





ó lần tôi được nghe một nhà khoa học nói rằng: Thủy tổ của loài người chúng ta bây giờ là loài… cá! Nghe có vẻ như đùa. Nhưng rồi một nhà Hải Dương học đã chứng minh: “Sự sống là con đẻ của mặt trời với đại dương nguyên thủy”. Ông cho rằng: Sự sống ra đời trong nước biển rồi sẽ mãi về sau mới lan lên đất liền.
Nghe nguồn gốc chuyện cá tôi giật mình khi nghĩ đến chuyện đời, chuyện người. Chí ít trong mỗi cơ thể chúng ta cũng đã chứa gần ba phần tư máu mặn nước biển. Rất nhiều lần với cảm giác hụt hẫng mất trọng lượng như vậy khi đứng trước biển: Một cá thể sống với những bí ẩn và biến động không ngừng, tôi khao khát được đối thoại với những câu hỏi day dứt: Sự mất cân bằng sinh thái, sự cạn kiệt đến bất ngờ và khó hiểu của các loại hải sản trong biển, rồi biển cứu rỗi, biển của tâm linh, biển của thời kinh tế thị trường. Và có lẻ phải bắt đầu từ bờ, đó là cũng là một thứ biển có bao ngọn sóng ngầm.

28/01/2025 lúc 22:46

1





. Nhà thơ Tạ Nghi Lễ viết hai câu thơ ấy giữa đất trời phương Nam trong bài thơ “ Về” gửi quê nội Quảng Trị thân yêu của anh. Và khi ý thơ được Nguyễn Tất Tùng chuyển thành lời nhạc và nghệ sĩ nhân dân Thu Hiền hát qua làn sóng Quảng Trị vào 19 giờ kém 15 các buổi tối đã làm xúc động hàng vạn trái tim người dân vùng nắng gió này. Làn điệu mang âm hưởng dân ca miền Trung sâu lắng tình quê hương đất nước đã thấm thấu gan ruột người Quảng Trị ly hương và bà con quê nhà. Riêng tôi nhiều  đêm cứ bần thần mất ngủ vì một lẽ khác:
Con sông nhỏ một đời tắm mát
…Nơi mối tình đầu tôi đã đánh rơi

28/01/2025 lúc 22:46

1





. Mười năm về trước, Chu Lang Trần Chinh Phu cất công từ Hà Tiên ra Nam-Ngãi, Thanh Nghệ rồi vào Quảng Trị tìm gặp tôi. Mục đích chuyến đi rốt cuộc cũng chỉ vì cái lược sừng trâu mộc mạc chân quê ở quê hương này.
Bây giờ tôi đang ở độ trong thành. Tiếng là tập thể nhưng vô cùng heo hút vì chỉ có mấy anh em bảo vệ bên Bảo Tàng. Thành cổ ngút ngàn lau, rộng bốn cây số vuông mà hoang vu như ở giữa đại ngàn. Chỉ khác bốn cửa Thành ngày mở, đêm đóng. Vì vậy chỉ ban ngày mới có bóng dáng con người. Những người không rõ từ đâu kéo nhau vào Thành rà sắt thép phế liệu. Tụm năm tụm ba các cô thôn nữ từ các làng mạc xung quanh lên Thành cắt cỏ, dăm bảy con bò thả rong. Thi thoảng có  vài đoàn cựu binh các vùng miền về thăm chiến trường cũ. Dù sao thì ở đó ban ngày còn có sự sống. 

28/01/2025 lúc 22:46

Đ





ã đành là cái đêm vượt sông Bến Hải sẽ đặt dấu biên niên vào đời tôi. Mấy đêm trước, ở trạm tiền phương của quân khu IV ngoài làng Ho – Quảng Bình, Thu Sen đã dạy tôi hò suôn sẻ một câu hò giã gạo. Chuẩn bị nhập cuộc cách ấy là thiêng liêng lắm. Sông Bến Hải ở khúc Hói Cụ trên thượng nguồn hẹp và cạn. Chúng tôi qua trầm trong đêm. Ba- lô cóc chất chứa đã quá đầy. lại thêm trong lòng cái giai điệu, tiết tấu, nhịp điệu giọng hò khoan, hò giã gạo. Sức đang trai nhưng cái ba-lô đè oằn lưng, tay tôi chống gậy để chân dép dò tìm chỗ đặt an toàn trong dòng chảy. Lom khom như ông già. Cả đoàn văn công chúng tôi như ông già, bà già. Tôi nhẩm câu hò Hò ơ ớ ơ… Rồi tôi đặt lấy lời của câu hò. Như nghé vào tai một người con gái mà thỏ thẻ. Tôi tỏ tình với Quảng Trị từ đêm ấy.

28/01/2025 lúc 22:46

T





rên địa bàn thôn A Xóc của Hướng Lập, đồn biên phòng 605 Cù Bai nằm lọt giữa một vùng rừng núi hùng vĩ và khoáng đạt, sơn kỳ thủy tú. Núi Parai sừng sững trước mặt như một tấm bình phong xanh ngắt khổng lồ, thế vững chãi, uy nghi, đổ bóng xuống những nếp nhà chiến sĩ. Ngay dưới chân núi, sông Xêbănghiêng như một đường kẻ trong xanh, lửng lơ chảy giữa thế giới trầm mặc thâm nghiêm của rừng đại ngàn. Một con sông đặc biệt, không đổ về Đông như lẽ thường mà nhắm thẳng hướng Tây, chảy ngược sang đất Lào. Trên địa bàn biên giới của Hướng Hóa, các con sông thường có những định mệnh lạ lùng: Nếu sông Sê-pôn của vùng Lìa mang ý nghĩa một lằn ranh, một đường phân cách thì Xê-băng-hiêng lại như một nhịp cầu, hay một sợi chỉ buộc chặt mối tình thâm hai nước. Cũng không có gì khác biệt, chúng đều là những con sông chung của hai dân tộc, đều tắm mát cho người Lào - Việt ở hai đầu và hai bờ sông…

28/01/2025 lúc 22:46

X





uân - Hè 1967, Mỹ ngụy tập trung quân đánh phá phong trào cánh mạng ở miền Nam và Tây Nguyên. Muốn tiêu diệt được sinh lực địch chỉ có một cách giãn chúng ra, kéo chúng tới vùng giới tuyến mà tiêu diệt. Đánh địch ở vùng giới tuyến, ta có ba thuận lợi. Một là lực lượng chủ lực của ta ở đây mạnh. Hai là hậu phương gần, hậu cần thuận lợi. Ba là có pháo binh bên bờ Bắc Bến Hải yểm trợ.
Sư 324 vào Bắc đường 9 hoạt động mạnh, sợ mất khu Nam giới tuyến, Mỹ ngụy đã tung ra chống đỡ. Cùng lực lượng bộ binh hùng hậu, Mỹ còn mang ra đây chiến thuật "Phượng hoàng vồ mồi" với quyết tâm đẩy hết lực lượng cách mạng ra bờ Bắc sông Bến Hải.

28/01/2025 lúc 22:46

K





hi bước chân của những chiến sĩ giải phóng thần tốc qua quê tôi, tiếng súng đuổi giặc vẫn còn rền vang phía nam dòng Thạch Hãn, miền Bắc ruột thịt đã chi viện cho Tân Lâm, Cam Lộ yêu thương của tôi không chỉ có đạn dược, xe pháo và hàng vạn chàng trai thanh tân để giữ vững vùng giải phóng mà còn dốc lòng để ươm một nông trường quốc doanh XHCN đầu tiên ở miền Nam Việt Nam - Nông trường Tân Lâm - công ty hồ tiêu Tân Lâm bây giờ. Vâng, theo ý nguyện của Tổng Bí thư Lê Duẩn: "Về miền Nam xây dựng một nông trường, tuy nhỏ nhưng tốt thì quý lắm", 42 cán bộ quê Bình Trị Thiên đã lên đường trở về phần đất máy thịt vừa rũ tung xiềng xích để bắt đầu gây dựng lại màu xanh trên đổ nát hoang tàn. Đó là ngày 20/8/1974.

28/01/2025 lúc 22:46

Đ





ã hơn năm giờ chiều. Nắng còn rớt lại loi thoi trên những ngọn tre. Chỉ có lúc chập choạng thế này mới có thể lên khỏi mặt đất để đi lại trên vùng quê vốn rất trù phú, ngút ngát cây trái nhà cửa đã bị bom đạn Mỹ san thành bình địa. Sau khi hội ý với ban chỉ huy trung đội nhân dân triển khai một số công việc đột xuất, men theo hào giao thông ra đến gần bàu Tràm, anh Chúc cúi xuống sửa lại quai dép cau su rồi đu mình nhảy lên mặt đất, anh muốn vượt qua đường tàu hỏng để đi tắt xuống đường Cụ về Phan Hiền. Mới bước được vài bước đã nghe tiếng ca nông xẹt xẹt trên đầu.
   - Eng Chúc, nằm xuống ! Tiếng mấy cô dân quân đang sửa lại một đoạn hào giao thông bị bom đánh sập khi trưa ở gần đó la lên thất thanh. Anh Chúc lăn một vòng rồi rơi xuống hào giao thông khi kịp loạt ca nông nổ bên kia bàu Tràm, mảnh đạn văng vèo vèo. Nó bắn đạn chụp. Thằng này tâm lý ghê, hắn biệt cả ngày ở trong hầm, trong hào, giờ thế nào cũng có người lên khỏi mặt đất đi lại, bắn vài loạt ca nông chơm thế này cũng có người dính. Anh Chúc nhếch mép cười nghỉ vậy rồi rẽ sang một đoạn hào khác đi về phía mấy o dân quân đang sửa hào.